«سرطان مثانه» (علائم، تشخیص، درمان و شانس بقا)

سرطان مثانه نوعی بیماری است که در آن سلول‌های غیرطبیعی در بافت مثانه شروع به رشد و تکثیر کنترل‌نشده می‌کنند.

شانس درمان سرطان مثانه در بسیاری از بیماران، به‌ویژه در مراحل اولیه، بسیار بالا است. هرچه بیماری زودتر تشخیص داده شود، درمان ساده‌تر و مؤثرتر خواهد بود و احتمال حفظ مثانه نیز بیشتر می‌شود. 

در ادامه، دربارۀ علائم سرطان مثانه، روش‌های تشخیص و درمان، مراحل بیماری و روش‌های درمانی مختلف خواهیم گفت. اگر می‌خواهید تصویر دقیق‌تری از مسیر تشخیص تا درمان داشته باشید، ادامه مقاله را از دست ندهید.

سرطان مثانه چیست؟

سرطان مثانه به رشد غیرطبیعی و کنترل‌نشده سلول‌های دیوارۀ داخلی مثانه گفته می‌شود که می‌تواند به بافت‌های اطراف یا سایر نقاط بدن گسترش پیدا کند.

مثانه اندامی توخالی و عضلانی است و بیشتر سرطان‌های مثانه از سلول‌های پوشانندۀ سطح داخلی مثانه، یعنی سلول‌های اوروتلیال، شروع می‌شوند.

تومور ممکن است ابتدا فقط به پوشش داخلی و بافت‌های سطحی محدود باشد. اگر سلول‌های سرطانی به لایۀ عضلانی دیوارۀ مثانه برسند، بیماری مهاجم به عضله محسوب می‌شود و مسیر درمان تغییر می‌کند.

انواع سرطان مثانه

شایع‌ترین نوع از انواع سرطان مثانه کارسینوم اوروتِلیال (Urothelial) است. انواع نادرتر شامل این موارد هستند:

• کارسینوم سلول سنگفرشی: در بعضی موارد با التهاب یا تحریک طولانی‌مدت مثانه ارتباط دارد.

• آدنوکارسینوم: نوع نادری است که از سلول‌های غده‌ای ایجاد می‌شود.

سرطان خوش خیم مثانه چیست؟

در بحث انواع سرطان مثانه باید بین سرطان و تومور خوش‌خیم تفاوت گذاشت:

تومورهای خوش‌خیم مثانه گروه جداگانه‌ای از ضایعات و همین‌طور، غیرسرطانی هستند. 

از سوی دیگر، چیزی به اسم «سرطان خوش‌خیم» وجود ندارد. سرطان یعنی زمانی که تغییرات سلولی بدخیم باشند و اگر چیزی بدخیم نباشد، سرطان نیست.  

 آیا سرطان مثانه درمان قطعی دارد؟

 بسیاری از سرطان‌های مثانه، به‌خصوص اگر پیش از نفوذ به عضلۀ مثانه تشخیص داده شوند، قابل درمان یا کنترل طولانی‌مدت هستند. بااین‌حال، نمی‌توان برای همۀ بیماران وعدۀ «درمان قطعی سرطان مثانه» را داد؛ زیرا نتیجه به گرید، استیج بیماری، وضعیت عمومی فرد و پاسخ به درمان بستگی دارد.

چه چیزی مشخص می‌کند سرطان مثانه چقدر جدی است؟

تنها دیدن واژۀ «سرطان» در جواب پاتولوژی شدت بیماری را مشخص نمی‌کند. دو مفهوم مهم در تعیین خطر بیماری و انتخاب درمان، گرید و استیج هستند.

۱. گرِید (Grade) چیست؟  

گرید سرطان مثانه نشان می‌دهد سلول‌های تومور زیر میکروسکوپ تا چه اندازه با سلول‌های طبیعی تفاوت دارند.

گرید پایین و گرید بالا چه تفاوتی دارند:

• گرید پایین: معمولاً رفتار آرام‌تری دارد و خطر پیشرفت آن کمتر است؛ هرچند امکان عود وجود دارد.

• گرید بالا: سلول‌های غیرطبیعی‌تری دارد و خطر پیشرفت بیماری بیشتر است.

۲. مرحله یا اِستِیج (Stage) سرطان مثانه

استیج نشان می‌دهد سرطان تا چه عمقی در دیوارۀ مثانه نفوذ کرده و آیا به بافت‌های اطراف، غدد لنفاوی یا نقاط دیگر بدن گسترش یافته است.

یکی از مهم‌ترین مرزهای درمانی، رسیدن تومور به عضلۀ مثانه است. در استیج صفر و یک، سرطان هنوز به عضلۀ مثانه نرسیده است؛ از استیج دو به بعد، عضلۀ مثانه درگیر شده یا سرطان از آن فراتر رفته است. 

استیج دقیق براساس نتیجۀ پاتولوژی و تصویربرداری و میزان گسترش سرطان در بدن مشخص می‌شود. 

علائم سرطان مثانه چیست؟

مهم‌ترین علائم سرطان مثانه مربوط به وجود خون در ادرار است، هرچند بعضی بیماران با تغییرات دیگری در ادرار کردن مراجعه می‌کنند.

خون در ادرار؛ مهم‌ترین علامت

خون در ادرار یا هِماچوری (Hematuria) شایع‌ترین علامت اولیه سرطان مثانه است و حتی ممکن است زمانی دیده شود که بیمار هنوز درد یا علامت دیگری ندارد. توجه به این عارضه باعث می‌شود درمان را به‌موقع شروع کنید؛ یعنی زمانی که بیماری اغلب قابل کنترل است.

هِماچوری ممکن است به دو شکل دیده شود:

• هِماچوری ماکروسکوپی (خون واضح): رنگ ادرار صورتی، قرمز یا تیره می‌شود.

• هِماچوری میکروسکوپی: خون با چشم قابل تشخیص نیست و در آزمایش ادرار مشخص می‌شود.

خون در ادرار در سرطان مثانه ممکن است بدون درد و متناوب باشد؛ یعنی مدتی دیده شود و سپس ناپدید شود. قطع‌شدن خون به معنی برطرف‌شدن علت آن نیست.

هر خون در ادرار به معنای سرطان نیست. عفونت ادراری، سنگ‌های ادراری، مشکلات پروستات و بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند باعث این علامت شوند.

علائم ادراری دیگر

برخی بیماران ممکن است دچار این علائم شوند:

• تکرر ادرار؛

• احساس فوریت برای دفع؛

• سوزش هنگام ادرار؛

• تغییر در الگوی معمول ادرار.

علائم سرطان مثانۀ پیشرفته یا متاستاتیک

علائم متاستاز سرطان مثانه به محل و میزان گسترش بیماری بستگی دارند. با‌‌توجه به این دو نکته، بیمار ممکن است برخی یا همۀ علائم زیر را تجربه کند:

• کاهش وزن بی‌دلیل؛

• ضعف؛

• درد استخوان؛

• ورم پاها؛

• درد مداوم لگن و پهلو.

این علائم به‌تنهایی متاستاز را ثابت نمی‌کنند و برای تعیین گسترش بیماری به ارزیابی پزشکی و تصویربرداری نیاز است.

چه عواملی خطر ابتلا به سرطان مثانه را افزایش می‌دهند؟

در بیشتر بیماران نمی‌توان یک عامل منفرد را به‌عنوان علت سرطان مشخص کرد. منظور از علت سرطان مثانه در عمل مجموعه‌ای از عوامل خطر است که احتمال ابتلا را افزایش می‌دهند.

۱. سیگار و دخانیات (توتون و تنباکو)

توتون و تنباکو مهم‌ترین عامل خطر قابل اصلاح سرطان مثانه است. مواد سرطان‌زای موجود در سیگار وارد جریان خون و بخشی از آن‌ها از طریق کلیه‌ها وارد ادرار می‌شوند؛ بنابراین سلول‌های پوشانندۀ دستگاه ادراری در معرض این مواد قرار می‌گیرند.

۲. مشاغل پرخطر و تماس با مواد شیمیایی

تماس طولانی با بعضی مواد شیمیایی، به‌ویژه برخی آمین‌های آروماتیک، با افزایش احتمال سرطان مثانه ارتباط دارد. مشاغل مربتط با صنایع شیمیایی، رنگ، لاستیک و چرم از این مواردند.

۲. التهاب یا تحریک طولانی مثانه

بعضی شرایطی که برای مدت طولانی باعث تحریک مثانه می‌شوند می‌توانند خطر برخی انواع سرطان را افزایش دهند؛ برای مثال استفاده طولانی‌مدت از سوند در بعضی بیماران و عفونت انگلی.

۳. بعضی درمان‌ها و داروهای قبلی

سابقۀ مصرف سیکلوفسفامید (Cyclophosphamide) و پرتودرمانی ناحیۀ لگن نیز می‌توانند خطر سرطان مثانه را افزایش دهند.

۴. سابقۀ خانوادگی و عوامل ژنتیکی

بیشتر موارد سرطان مثانه مستقیماً ارثی نیستند؛ اما سابقۀ خانوادگی و بعضی سندرم‌های ارثی مانند سندرم لینچ می‌توانند خطر بیماری را در برخی افراد افزایش دهند.

سرطان مثانه در مردان و زنان چه تفاوتی دارد؟

سرطان مثانه در مردان شایع‌تر است، اما علائم اصلی در مردان و زنان تفاوت اساسی ندارند. خون در ادرار، تکرر، فوریت یا سوزش ممکن است در هر دو جنس دیده شوند.

نکته‌ای که در سرطان مثانه در زنان اهمیت دارد این است که خون موجود در ادرار بدون بررسی کافی صرفاً به عفونت ادراری، قاعدگی یا خونریزی‌های زنان نسبت داده نشود.

انتخاب درمان بیشتر به ویژگی‌های خود تومور وابسته است؛ هرچند در جراحی‌هایی مانند برداشتن کامل مثانه، تفاوت‌های آناتومیک زنان و مردان می‌توانند بر نوع جراحی و عملکرد ادراری و جنسی بعد از درمان اثر بگذارند.

آیا کودکان هم به سرطان مثانه مبتلا می‌شوند؟

سرطان مثانه در کودکان بسیار نادر است. خون در ادرار کودک معمولاً دلایل شایع‌تری دارد، اما خون مداوم در ادرار یا تودۀ مشکوک باید بررسی شود.

سرطان مثانه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سرطان مثانه معمولاً فقط با یک آزمایش انجام نمی‌شود. مسیر بررسی ممکن است از خون در ادرار یا مشاهده توده در تصویربرداری آغاز شود و سپس به مشاهدۀ مستقیم داخل مثانه و پاتولوژی برسد. در ادامه اهمیت و نقش هریک از  روش‌های تشخیص را توضیح می‌دهیم.

۱. سونوگرافی

سونوگرافی می‌تواند بعضی توده‌های مثانه را نشان دهد، اما طبیعی‌بودن سونوگرافی به‌تنهایی برای رد سرطان کافی نیست.

۲. آزمایش ادرار

آزمایش ادرار  در سرطان مثانه برای تشخیص هماچوری انجام می‌ؤودِ در بسیاری مواقع؛ هماچوری به‌طور اتفاقی و در آزمایش‌هایی که هدف دیگری داشتند دیده می‌شود.

۳. سیستوسکوپی

در سیستوسکوپی، پزشک با وسیله‌ای باریک و دوربین‌دار داخل مجرای ادرار و مثانه را مشاهده می‌کند. این روش امکان مشاهده مستقیم ضایعات مشکوک را فراهم می‌کند و نقش اصلی در ارزیابی تومورهای مثانه دارد.

۴. نمونه‌برداری

این مرحله اغلب همزمان با سیستوسکوپی انجام می‌شود و نقش درمانی نیز دارد. در این روش، ضایعه تراشیده می‌شود و تا هم عمق نفوذ تومور معلوم شود و هم نمونه‌تومور برای بررسی پاتولوژی سرطان مثانه به‌دست بیاید. 

 ۵. سیتولوژی

در سیتولوژی ادرار، سلول‌های موجود در ادرار از نظر تغییرات بدخیم بررسی می‌شوند. این آزمایش به‌خصوص در تشخیص تومورهای گرید بالا کمک‌کننده است، اما نتیجۀ منفی آن سرطان را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

 ۶. سی‌تی اسکن، MRI و تصویربرداری تکمیلی

بسته به شرایط بیمار، ممکن است از CT دستگاه ادراری، CT قفسۀ سینه و شکم، MRI یا بررسی‌های دیگر برای ارزیابی دستگاه ادراری و مشخص‌کردن میزان گسترش بیماری استفاده شود.

درمان سرطان مثانه بر چه اساسی انتخاب می‌شود؟

برای انتخاب درمان سرطان مثانه ابتدا باید مشخص شود بیماری در کدام وضعیت قرار دارد:

1. سرطان هنوز به عضلۀ مثانه نرسیده است؛

2. سرطان وارد عضلۀ مثانه شده است؛

3. بیماری به خارج از مثانه یا نقاط دورتر گسترش یافته است.

هرکدام از این وضعیت‌ها مسیر درمان متفاوتی دارند. پس از مرور روش‌های درمان در هر مرحله از بیماری (در جدول)، روش‌های درمان را بررسی خواهیم کرد

• TURBT: برداشت تومور از راه مجرای ادرار و اقدام اصلی تشخیصی و درمان. در برخی بیماران براساس نوع تومور و نتیجۀ عمل اول، ممکن است نیاز به تکرار داشته باشد.

• شیمی‌درمانی داخل مثانه: ورود مستقیم دارو به مثانه؛ با هدف کاهش احتمال عود.

• BCG داخل مثانه: تحریک سیستم ایمنی؛ برای بیماران با خطر عود یا پیشرفت.

• سیستکتومی رادیکال: برداشتن کامل مثانه و معمولاً همراه با برداشت غدد لنفاوی لگنی؛ درصورت عودهای مکرر یا پاسخ ناکافی به BCG.

• درمان دارویی سیستمیک: درمان دارویی متناسب با پیشرفت بیماری، عملکرد کلیه و وضعیت عمومی بیمار؛ شامل شیمی‌درمانی، ایمونوتراپی و درمان هدفمند در بیماری پیشرفته یا متاستاتیک.

آیا می‌توان مثانه را حفظ کرد؟

در بعضی بیماران منتخب، درمان سه‌گانه برای حفظ مثانه مطرح می‌شود. این درمان معمولاً شامل موارد زیر است:

• TURBT تا حد امکان کامل؛

• پرتودرمانی؛

• شیمی‌درمانی همزمان با پرتودرمانی

انتخاب دقیق بیمار اهمیت زیادی دارد و این روش برای همۀ مبتلایان مناسب نیست.

اگر مثانه برداشته شود، ادرار چگونه دفع می‌شود؟

پس از برداشتن مثانه، جراح باید مسیر دیگری برای ذخیره یا خروج ادرار ایجاد کند. برای این کار دو روش وجود دارد:

1. هدایت ادرار به کیسه روی شکم: اتصال حالب‌ها به بخشی از رودۀ باریک و هدایت ادرار به کیسه‌ای مخصوص روی پوست.

2. ساخت مثانۀ جدید با روده: ساخت مخزنی شبیه مثانه از بخشی از روده و اتصال آن به مجرای ادرار؛ با امکان دفع ادرار از مسیر طبیعی در بیماران مناسب.

طول عمر بیماران سرطان مثانه به چه عواملی بستگی دارد؟

برای طول عمر بیماران سرطان مثانه نمی‌توان یک عدد ثابت اعلام کرد. میزان گسترش بیماری، گرید تومور، درگیری غدد لنفاوی، وضعیت عمومی و پاسخ به درمان همگی در پیش‌آگهی نقش دارند.

براساس آمار American Cancer Society برای افرادی که بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۱ تشخیص گرفته‌اند:

این اعداد طول عمر یک فرد مشخص را پیش‌بینی نمی‌کنند. همچنین درمان‌ها در سال‌های اخیر پیشرفت کرده‌اند و نتایج بیماران امروزی ممکن است با افرادی که در سال‌های گذشته درمان شده‌اند متفاوت باشد.

آیا سرطان مثانه بعد از درمان عود می‌کند؟

بله. به‌خصوص سرطان‌هایی که هنوز به عضلۀ مثانه نفوذ نکرده‌اند می‌توانند بعد از درمان دوباره ایجاد شوند. به همین دلیل پیگیری بخشی از درمان بیماری است.

برنامۀ پیگیری براساس خطر عود و پیشرفت تعیین می‌شود و ممکن است شامل سیستوسکوپی، آزمایش‌های ادرار و در بعضی بیماران تصویربرداری باشد. فاصلۀ این بررسی‌ها برای همۀ بیماران یکسان نیست.

برای جلوگیری از عود سرطان مثانه یا کاهش خطر آن، مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• تکمیل درمان تجویزشده؛

• انجام پیگیری‌ها در زمان تعیین‌شده؛

• قطع مصرف دخانیات؛

• مراجعه در صورت برگشت خون در ادرار یا ایجاد علائم جدید.

هیچ رژیم غذایی، مکمل یا روش خانگی نمی‌تواند تضمین کند که سرطان مثانه عود نخواهد کرد.

آیا می‌توان از سرطان مثانه پیشگیری کرد؟

هیچ روشی نمی‌تواند با اطمینان کامل از سرطان مثانه جلوگیری کند، زیرا همۀ عوامل ایجاد بیماری قابل کنترل نیستند.

مهم‌ترین عامل قابل اصلاح مصرف دخانیات است. ترک سیگار و کاهش تماس شغلی با مواد سرطان‌زای شناخته‌شده می‌توانند خطر ابتلا را کاهش دهند.

در مقابل، شواهد کافی برای معرفی یک غذا، دمنوش یا مکمل خاص به‌عنوان روش اثبات‌شدۀ پیشگیری از سرطان مثانه وجود ندارد.

چه زمانی باید برای بررسی سرطان مثانه به پزشک مراجعه کرد؟

خون در ادرار همیشه به معنای سرطان نیست؛ اما بهتر است در موارد زیر علت آن بررسی شود:

• خون واضح در ادرار، حتی اگر فقط یک بار دیده شده و بعد قطع شده باشد؛

• خون میکروسکوپی بدون علت مشخص؛

• تکرار خون در ادرار؛

• علائم ادراری مداوم یا غیرمعمول؛

• گزارش توده یا ضایعۀ مشکوک مثانه در سونوگرافی یا CT؛

• دریافت جواب TURBT یا پاتولوژی و نیاز به تصمیم‌گیری برای ادامۀ درمان.

هدف از مراجعه این نیست که فرض کنیم سرطان وجود دارد؛ بلکه باید علت علامت یا یافتۀ مشکوک مشخص شود.

جمع‌بندی

سرطان مثانه نوعی بیماری است که در آن سلول‌های غیرطبیعی در دیواره مثانه رشد می‌کنند و ممکن است به بیرون از مثانه و حتی اندام‌های دیگر منتقل شوند. این بیماری در بسیاری از موارد اگر در مراحل اولیه تشخیص داده شود، شانس درمان بسیار بالایی دارد و حتی می‌توان آن را به‌طور کامل کنترل یا درمان کرد.

وجود خون در ادرار یکی از مهم‌ترین علائم این بیماری است و حتی اگر بدون درد باشد یا موقتی باشد، باید جدی گرفته شود. 

روش‌های درمان مناسب بر اساس گرید و مرحلۀ بیماری انتخاب می‌شود و ممکن است شامل جراحی، شیمی‌درمانی، ایمونوتراپی و در برخی موارد پرتودرمانی باشد. برداشتن کامل مثانه همیشه ضروری نیست و در بسیاری از بیماران امکان حفظ مثانه وجود دارد.

درصورت تجربۀ علائم ادراری حتما به اورولوژیست مراجعه کنید تا درصورت وجود مشکل یا بیماری، بتوانید به‌‌موقع برای درمان یا مدیریت آن اقدام کنید.