اغلب زمانی که افراد دچار درد کلیه میشوند، بهطور طبیعی نگران عوارض داروهای شیمیایی هستند و به دنبال یک داروی گیاهی برای تسکین درد میگردند.
ما نیز این نگرانی را درک میکنیم، اما لازم است از همان ابتدا بدانید که گیاهان دارویی فقط میتوانند نقش مکمل داشته باشند و در مواردی مثل عفونت یا انسداد ادراری، جایگزین درمان پزشکی نیستند.
هدف ما در این مقاله صرفاً ارائۀ یک فهرست از دمنوشهای گیاهی درد کلیه نیست، بلکه میخواهیم فواید و خطرات این روشها را بهصورت علمی بررسی کنیم. پس پیش از مصرف هر داروی گیاهی برای درد کلیه، این نکات را بخوانید تا به کلیههایتان آسیب نزنید.
درد کلیه ناشی از چیست؟
اگر دچار درد پهلو شدهاید، اولین قدم این است که علت دقیق درد را با کمک پزشک اورولوژی مشخص کنید.
سنگهای ادراری (بهویژه سنگ حالب) و عفونت کلیه از شایعترین و مهمترین علل این درد هستند، اما تنها علل آن نیستند. بااینحال، دانستن تفاوت این دو اهمیت زیادی دارد، چون درمان آنها کاملاً متفاوت است.
در درد ناشی از سنگ، معمولاً درد بهصورت شدید و نوسانی بروز میکند و به شکل موجدار میآید و میرود، درحالیکه در عفونت کلیه، درد اغلب پایدار و مداوم است و معمولاً با تب همراه میشود.
به همین دلیل، درمان کلیه درد تنها با مسکن کافی نیست و انتخاب روش درمانی مناسب به تشخیص دقیق علت درد وابسته است. با این تفاسیر، سراغ بررسی علل کلیه درد میرویم:
سنگ کلیه و حالب (کولیک کلیوی)
کولیک کلیوی زمانی ایجاد میشود که سنگ با انسداد مجاری ادرار، بهویژه حالب، باعث افزایش فشار داخل کلیه و اتساع کپسول کلیه شود. در این حالت، درد معمولاً شدید، نوسانی و موجدار است و احتمال دارد که به نواحی اطراف انتشار پیدا کند.
نکته مهم این است که بسیاری از سنگهایی که داخل کلیه قرار دارند معمولاً علامتی ایجاد نمیکند و درد شدید سنگ کلیه از زمانی شروع میشود که سنگ در حال خروج از کلیه بوده و وارد حالب میشود.
عفونت کلیه (پیلونفریت)
در عفونت کلیه، منشأ درد التهاب و عفونت باکتریایی بافت کلیه است و نه انسداد مسیر ادرار. به همین دلیل، درد معمولاً حالت ثابت و مداوم دارد و اغلب با تب، لرز، بیحالی و سایر علائم عفونت ادراری مانند سوزش یا تکرر ادرار همراه میشود.
انسداد مسیر ادرار
هر عاملی مانند سنگ، تنگی حالب یا بزرگی پروستات که مانع تخلیۀ طبیعی ادرار شود، میتواند باعث افزایش فشار داخل کلیه و بروز درد پهلو شود. این انسداد ممکن است بهصورت تدریجی یا ناگهانی ایجاد شود و در صورت تداوم، به کلیه آسیب بزند.
درمان گیاهی و خانگی درد کلیه: درمان مکمل یا جایگزین؟
در خوشبینانهترین حالت، درمان مکمل درد کلیه است، نه درمان جایگزین آن. درمان مکمل میتواند در کنار درمان پزشکی، به کاهش علائم کمک کند، اما قرار نیست جای آنتیبیوتیک، داروهای تخصصی یا روشهای پزشکی را بگیرد.
شواهد علمی در مورد کلیه درد نشان میدهد که روشهای گیاهی و خانگی، در بهترین حالت، نقش حمایتی دارند. بهویژه زمانی که علت آن سنگ کلیه یا عفونت کلیه است.
بسیاری از گیاهانی که در طب سنتی برای کلیه درد مطرح میشوند، یا پشتوانه علمی کافی ندارند یا میزان مادۀ مؤثره در آنها قابلاندازهگیری و تنظیم نیست. این موضوع باعث میشود نه بتوان روی اثر درمانی آنها حساب کرد و نه از بیخطر بودنشان مطمئن بود. بههمیندلیل، تکیه کامل بر این روشها میتواند باعث تأخیر در درمان مؤثر شود.
حالا با این توضیحات و دانستن این حقایق به سراغ معرفی درمانهای خانگی درد کلیه میرویم:
آبدرمانی
اگر بخواهیم از میان تمام روشهای خانگی، به گزینهای اشاره کنیم که بیشترین پشتوانۀ علمی را دارد، آن گزینه نوشیدن آب کافی است.
وقتی آب کافی مینوشید، ادرار رقیقتر میشود و حجم آن افزایش پیدا میکند. از نظر علمی، اگر حجم ادرار روزانه به بیش از ۲.۵ لیتر در روز برسد، بدن از یک سازوکار طبیعی به نام «شستوشو» استفاده میکند. این فرایند میتواند به دفع سنگهای ریز کمک کند و باعث شود دردهای کولیکی ناشی از سنگ زودتر فروکش کنند.
خوراکیها و گیاهان دارویی
در طب سنتی گفته میشود بعضی گیاهان میتوانند به درد کلیه کمک کنند؛ چون باعث افزایش ادرار، کاهش التهاب یا بازتر شدن مسیر ادرار میشوند. البته این اثرات اغلب در حد ادعا مطرح هستند و اگر هم وجود داشته باشند، معمولاً محدود و خفیفاند و در شرایط حاد، نقش تعیینکنندهای ندارند.
در ادامه به بررسی جزئیتر برخی از این خوراکیها و گیاهان دارویی میپردازیم:
خارشتر
در طب سنتی گفته میشود این گیاه خاصیت ادرارآور دارد و میتواند عضلات حالب را شل کند و برای کوتاهتر شدن زمان دفع سنگ مفید است.
بررسیهای محدود علمی نشان میدهد که خارشتر ممکن است اثر ادرارآور و ضداسپاسم خفیفی داشته باشد، اما شواهد معتبری وجود ندارد که نشان دهد مصرف آن بتواند بهطور قابلاتکا درد سنگ کلیه را کاهش دهد یا روند دفع سنگ را بهطور مؤثر تسریع کند.
خارخاسک
خارخاسک در منابع سنتی بهعنوان گیاهی برای افزایش حجم ادرار و کاهش التهاب معرفی میشود. از دید علمی، گزارشهایی از افزایش جریان ادرار به واسطه مصرف عرق این گیاه وجود دارد، اما این اثر معمولاً محدود است و تاثیر درمانی ندارد.
خطر آسیب کلیوی
مصرف دوزهای بالا یا طولانیمدت خارخاسک با گزارشهایی از آسیب کلیوی همراه است.
پرسیاوشان
در طب سنتی در مورد پرسیاوشان اینطور گفته میشود که این گیاه میتواند به شل شدن عضلات مجاری ادرار کمک کند و در نتیجه، دفع سنگ را راحتتر کرده و شدت درد کولیکی را کاهش دهد. اما شواهد علمی معتبر برای آن وجود ندارد.
در عمل مشخص نیست مقدار ماده مؤثرهای که با مصرف معمول این گیاه وارد بدن میشود، به اندازهای باشد که چنین اثری ایجاد کند؛ به همین دلیل، ممکن است مصرف آن در بسیاری از موارد بیاثر باشد.
رزماری
رزماری بیشتر بهدلیل ترکیبات ضدالتهابی و آنتیاکسیدانیاش شناخته میشود. این ترکیبات از نظر علمی ممکن است به کاهش ورم (اِدِم) ناشی از سنگ یا سنگشکنی کمک کنند، اما نقش آن در کاهش مستقیم درد کلیوی محدود است و نباید انتظار اثر قابل توجهی داشته باشید.
ترکیب گزنه و کاکل ذرت
به عقیدۀ کارشناسان طب سنتی، مصرف گزنه و کاکل ذرت میتواند مقدار ادرار را کمی بیشتر کند و التهاب خفیف اطراف کلیه را کاهش دهد. به همین دلیل، بعضی افراد از این ترکیب برای درد کلیه استفاده میکنند.
اما واقعیت این است که اگر هم چنین اثری وجود داشته باشد، معمولاً ضعیف و محدود است و این ترکیب بهتنهایی نمیتواند درد کلیه یا سنگ کلیه را برطرف کند.
سیاهدانه
سیاهدانه حاوی مادهای به نام تیموکوئینون است. این ماده در برخی مطالعات آزمایشگاهی (غیرانسانی) اثرات ضددرد و ضد اسپاسم نشان داده و از نظر تئوری میتواند به کاهش شدت درد کولیکی کلیه کمک کند.
نکتۀ مهم این است که مقدار این ماده در گیاه دقیق و قابلتنظیم نیست؛ به همین دلیل نمیتوان با اطمینان گفت مصرف آن مؤثر و درعینحال بیخطر است.
اسپند
اسپند حاوی آلکالوئیدهایی است که اثرات ضددرد مرکزی و محیطی دارند و از نظر تئوری میتوانند شدت دردهای شدید کلیوی را کاهش دهند. اما فاصلۀ بین دوز دارویی و دوز سمی اسپند بسیار کم است. به همین دلیل، مصرف آن برای درد کلیه میتواند خطرناک باشد.
خطر استفاده از گیاهان دارویی برای کاهش درد ناشی از عفونت کلیه
اگر درد پهلو ناشی از عفونت کلیه باشد، ماجرا کاملاً فرق میکند؛ در این شرایط، استفاده از گیاهان بسیار خطرناک است و فرصت درمان را از شما میگیرد. گیاهان دارویی توانایی مهار عفونت کلیه را ندارند؛ درحالیکه این بیماری نیازمند اقدام درمانی فوری و مصرف آنتیبیوتیک است.
درصورت مصرف گیاهان دارویی و بیتوجهی به روشهای علمی، احتمال دارد عفونت به خون گسترش پیدا کند؛ همچنین, در صورت درمان دیرهنگام احتمال آسیب دائمی به کلیه نیز وجود دارد.
کرنبری (Cranberry) چقدر در پیشگیری از عفونت کلیه مؤثر است؟
کرنبری حاوی موادی به نام پروآنتوسیانیدین است. گفته میشود این مواد میتوانند مانع چسبیدن باکتری E.coli به دیوارۀ مثانه شوند و از این طریق، احتمال ایجاد عفونت ادراری را کمتر کنند. بااینحال، بررسیهای علمی نشان میدهد که اثر پیشگیرانۀ کرنبری قطعی و ثابتشده نیست و نمیتوان با اطمینان روی آن حساب کرد.
کرنبری در بهترین حالت ممکن است نقش پیشگیرانۀ محدود در عفونتهای ادراری ساده داشته باشد؛ اما در درمان عفونت کلیه و درد ناشی از آن هیچ نقشی ندارد. عفونت کلیه یک عفونت فعال بافت کلیه است که به درمان پزشکی و آنتیبیوتیک نیاز دارد و شروع درمان نباید به تاخیر بیفتد.
نکته: کرنبری، بهخصوص بهصورت کنسانتره یا مکملهای غلیظ، مقدار بالایی اگزالات دارد. مصرف زیاد آن میتواند خطر تشکیل سنگهای کلسیم–اگزالاتی را افزایش دهد، بهویژه در افرادی که سابقۀ سنگ کلیه دارند.
چرا استفاده از روشهای گیاهی و سنتی توصیه نمیشود؟
درد کلیه دلایل مختلفی مثل سنگ کلیه، عفونت کلیه یا انسداد ادراری دارد و عدم تشخیص و درمان اصولی و بهموقع میتواند اثرات جدی و جبرانناپذیر داشته باشد. هریک از این شرایط اقدامات درمانی بهخصوصی لازم دارند.
از سوی دیگر، شواهد علمی قوی و قابلاتکا برای اثربخشی روش های سنتی وجود ندارد. نتایج تحقیقات درباره گیاهان دارویی اغلب متناقض است و نتیجه یکسانی نشان نمیدهد. حتی در مطالعاتی که اثراتی گزارش شده، این روشها معمولاً از درمانهای استاندارد پزشکی ضعیفتر بودهاند.
علاوهبرآن، بیشتر پژوهشها روی حیوانات یا در مقیاس کوچک انجام شدهاند، نه در شرایط واقعی بیماران انسانی. همچنین، دوز ماده مؤثره در گیاهان مشخص و قابلتنظیم نیست و همین موضوع میتواند باعث بیاثر بودن یا حتی مسمومیت شود.
جمعبندی
در طول مقاله دیدید که گیاهانی مثل خارشتر، خارخاسک، پرسیاوشان، رزماری، گزنه و کاکل ذرت، سیاهدانه، اسپند و کرنبری بیشتر بر اساس تجربههای سنتی یا شواهد محدود مطرح شدهاند.
اگر این داروهای گیاهی اثری هم روی تسکین درد کلیه داشته باشند، معمولاً خفیف، غیرقطعی و غیرقابل پیشبینی هستند. نه دوزشان مشخص است، نه میشود مطمئن بود برای شما مؤثر یا بیخطر باشند.
مشکل اصلی اینجاست که درد کلیه اغلب نشانۀ یک مسئله جدیتر مثل سنگ، عفونت یا انسداد ادراری است. اگر در این شرایط فقط به درمانهای گیاهی تکیه کنید، ممکن است درد کمی آرام شود، اما مشکل اصلی سر جایش بماند و حتی بدتر شود.
اگر با درد کلیه روبهرو هستید، شاید روشهای گیاهی در بهترین حالت کمی کمککننده باشند، اما نمیتوانند جای تشخیص دقیق، درمان علمی و پیگیری پزشکی را بگیرند. پس بهترین راه این است که به پزشک متخصص اورولوژی مراجعه کنید.
