بافتشناسی سرطان مثانه (پاتولوژی یا Pathology)، یکی از مراحل مهم در فرایند تشخیص و درمان سرطان مثانه است. در واقع، پاتولوژی بررسی بافت سرطانی زیر میکروسکوپ توسط پزشک متخصص است که میتواند نوع سرطان، میزان پیشرفت آن و ویژگیهای سلولی را مشخص کند.
در این مقاله تصمیم داریم با مفهوم بررسی پاتولوژی سرطان مثانه، مراحل انجام و شیوۀ تفسیر نتایج آن آشنا شویم. اگر شما هم تمایل دارید با پاتولوژی و نقش آن در تشخیص و درمان سرطان مثانه آشنا شوید، مطالعۀ مطلب پیش رو برایتان سودمند خواهد بود.
پاتولوژی سرطان مثانه چیست؟
بررسی پاتولوژی سرطان مثانه (Pathology) به معنای بررسی دقیق نمونه بافتی مثانه زیر میکروسکوپ توسط پزشک متخصص پاتولوژیست است. با این حساب، میتوان پاتولوژی را «تحلیل و بررسی میکروسکوپی بافت» نیز نامید.
پاتولوژی مثانه با آزمایش خون یا سونوگرافی یا سیتی اسکن ۲ تفاوت مهم دارد.
۱. قطعیت تشخیص: روشهای تصویربرداری یا آزمایش خون، علائم غیرمستقیم بیماری و تصاویر کلی اندامها و تودهها را برای ما مشخص میکنند؛ درحالیکه پاتولوژی، راهی برای تشخیص قطعی نوع سرطان است.
۲. بررسی مستقیم: همچنین آزمایش خون، اطلاعاتی دربارۀ نشانگرهای زیستی یا عملکرد کلی بدن میدهد؛ ولی پاتولوژی امکان بررسی مستقیم سلولهای سرطانی را برای پزشک متخصص پاتولوژی فراهم میکند.
مراحل بررسی پاتولوژی سرطان مثانه
این فرایند، چند مرحلۀ متوالی است که از برداشت بافت شروع میشود و تا بررسی دقیق آن در آزمایشگاه و صدور گزارش نهایی ادامه مییابد.
هر کدام از مراحل پاتولوژی، اهمیت ویژهای دارد و کوچکترین خطا در آنها میتواند بر تشخیص و تصمیمگیریهای درمانی اثر بگذارد. در ادامه مراحل بررسی پاتولوژی سرطان مثانه را بهصورت مختصر و مفید، بررسی میکنیم:
نمونهبرداری سرطان مثانه
اولین گام در بررسی پاتولوژی، نمونهبرداری سرطان مثانه است و معمولا به ۲ روش بیوپسی یا TURB (تراش تومور مثانه از راه مجرا) انجام میشود. هر دو روش (بیوپسی با سیستوسکوپی و TURBT) با بیحسی نخاعی یا بیهوشی عمومی انجام میشوند. در ادامه به معرفی این روشها میپردازیم.
بیوپسی
این کار معمولاً به کمک سیستوسکوپی یا در جریان عمل TURBT انجام میشود. پزشک با استفاده از سیستوسکوپ، از مجرای ادرار وارد مثانه میشود و از نواحی مشکوک به تومور نمونهبرداری میکند.
این فرایند کمتهاجمی است و با رعایت نکات ایمنی مانند کنترل خونریزی و پیشگیری از عفونت، معمولاً بدون عارضۀ جدی انجام میشود.
روش TURBT
برش تومور مثانه از طریق مجرای ادرار یک جراحی کمتهاجمی است که راهکاری برای نمونهبرداری از مثانه محسوب میشود؛ اما طی آن کل تومور یا بخش بزرگی از آن برداشته میشود.
در این فرایند، تومور با استفاده از یک حلقۀ الکتریکی که از طریق سیستوسکوپ وارد شده است، از دیوارۀ مثانه جدا میشود. نمونهبرداری از مثانه با استفاده از روش TURBT، علاوهبر تشخیص سرطان مثانه، بهعنوان یک اقدام درمانی نیز شناخته شود.
بررسی میکروسکوپی و گزارش نهایی
پس از نمونهبرداری، نمونۀ بافت مثانه به آزمایشگاه پاتولوژی فرستاده میشود. در آنجا، مراحل بررسی پاتولوژی سرطان مثانه بهصورت زیر طی میشود:
۱. پردازش نمونه: بافت نمونه، تثبیت و به قطعات بسیار نازک برش داده میشود. سپس این قطعات روی لامهای شیشهای قرار میگیرند و رنگآمیزی میشوند تا سلولها زیر میکروسکوپ قابل تشخیص باشند.
۲. بررسی توسط پاتولوژیست: یک پاتولوژیست، این لامها را با دقت زیر میکروسکوپ بررسی میکند. او به دنبال ویژگیهای سلولهای سرطانی، مانند شکل، اندازه، نحوۀ رشد و میزان تهاجمی بودن آنها میگردد.
۳. تهیه گزارش پاتولوژی: پاتولوژیست، تمام یافتههای خود را در یک گزارش جامع ثبت میکند. در این گزارش، اطلاعاتی مثل نوع سرطان، گرید یا درجه تومور ، مرحلۀ تومور یا استیج و وجود یا عدم وجود حاشیۀ پاک ثبت میشود.
انواع سرطان مثانه در گزارش پاتولوژی
یکی از مهمترین بخشهای جواب بررسی پاتولوژی سرطان مثانه تعیین نوع سلول سرطانی است. هر نوع سرطان در مثانه، رفتار متفاوتی دارد و روشهای درمانی مخصوص به خود را میطلبد.
اگرچه چندین نوع سرطان میتواند در مثانه ایجاد شود، اما برخی از آنها بسیار شایعتر هستند و در بیشتر گزارشهای پاتولوژی دیده میشوند. در ادامه دربارۀ انواع سرطان مثانه در گزارش پاتولوژی صحبت خواهیم کرد:
۱. سرطان سلول ترنزیشنال (TCC)
شایعترین نوع سرطان مثانه، کارسینوم سلولهای پوششی است که با نام کارسینوم سلول ترَنزیشنال (Transitional Cell Carcinoma – TCC) نیز شناخته میشود. بیش از 90 درصد کل موارد ابتلا به سرطان مثانه، از این نوع هستند.
این نوع سرطان از سلولهای پوشش داخلی مثانه که به آنها سلولهای ترِنزیشنال میگویند، نشئت میگیرد. این سلولها قادر به کشیده شدن و منقبض شدن هستند و دیوارۀ مثانه را انعطافپذیر میکنند. سرطان سلولهای پوششی از لایۀ داخلی مثانه شروع میشود و میتواند به دو شکل دیده شود:
۱. غیر مهاجم: محدود به لایۀ داخلی مثانه و معمولاً با پیشآگهی بهتر.
۲. مهاجم: گسترش به لایههای عمقیتر مثانه و احتمال درگیری بافتهای اطراف.
تشخیص اینکه سرطان مثانه در چه مرحلهای است، در گزارش پاتولوژی ذکر میشود و نقش کلیدی در انتخاب درمان (مانند جراحی، شیمیدرمانی یا ایمنیدرمانی) دارد.
۲. آدنوکارسینوم مثانه
این نوع سرطان از سلولهای غدهای در مثانه منشأ میگیرد. این سلولها مسئول تولید مخاط هستند. آدنوکارسینوم معمولاً در قسمت گردن مثانه و نزدیک به مجرای ادرار رشد میکند و در مقایسه با TCC نادرتر است. در حدود ۱ تا ۲ درصد از موارد، پاتولوژی وجود آدنوکارسینوم مثانه را نشان میدهد.
۳. کارسینوم سلول سنگفرش
این نوع سرطان از سلولهای صاف و نازک به نام سلولهای سنگفرشی که در پاسخ به تحریک یا عفونت مزمن در مثانه ایجاد میشوند، به وجود میآید و اغلب با عفونتهای طولانیمدت دستگاه ادراری یا التهاب مزمن مثانه، مرتبط است. حدود ۳ تا ۵ درصد موارد ابتلا به سرطان مثانه، مربوط به این نوع است.
۴. کارسینوم سلول کوچک
این نوع، نادر و بسیار تهاجمی است و از سلولهای عصبی-غددی منشأ میگیرد. سرعت رشد بالایی دارد و بهسرعت به سایر بخشهای بدن گسترش مییابد. کمتر از ۱ درصد موارد ابتلا به سرطان مثانه را تشکیل میدهد.
تفاوت گرید و استیج در پاتولوژی
وقتی جواب پاتولوژی تودۀ مثانه به دست بیمار میرسد، معمولاً اصطلاحاتی مانند گرید و استیج در آن دیده میشود. شاید این دو واژه از نظر معنی، شبیه هم باشند؛ ولی در حوزۀ سرطان، فرق دارند و هر کدام، اطلاعات خاصی دربارۀ وضعیت تومور در اختیار پزشک میگذارند.
به زبان ساده میتوان گفت گرید به «شدت بدخیمی سلولها» مربوط است و استیج به «میزان پیشرفت سرطان در بدن». در ادامه این مفاهیم را شفافتر توضیح میدهیم:
مفهوم گرید (Grade)
گرید تومور، نشاندهندۀ درجۀ بدخیمی سلولها است. در واقع گرید، معیار میکروسکوپی است که پاتولوژیست، زیر میکروسکوپ بررسی میکند که سلولهای سرطانی تا چه حد با سلولهای طبیعی تفاوت دارند.
سرطان مثانه ۲ گرید اصلی دارد:
۱. گرید پایین: اگر سلولها شباهت زیادی به حالت طبیعی داشته باشند، گرید، پایین (Low grade) است و تومور آرامتر رشد میکند.
۲. گرید بالا: هرچه سلولها غیرطبیعیتر، بینظمتر، تهاجمیتر و با احتمال عود و پیشرفت بالاتر باشند، گرید، بالاتر (High grade) گزارش میشود.
گرید تومور برای پزشک مشخص میکند که رفتار سلولها تا چه حد خطرناک و سرعت رشدشان چگونه است. در گذشته سیستم سهمرحلهای هم استفاده میشد ولی امروزه تقسیمبندی بالا و پایین (Low/High) مرسوم است.
مفهوم استیج (Stage)
استیج سرطان مثانه، میزان گسترش بیماری در بدن را نشان میدهد. برای تعیین استیج، بررسی میشود که آیا تومور فقط لایۀ داخلی مثانه را درگیر کرده یا به دیواره عضلانی، غدد لنفاوی یا اندامهای اطراف هم نفوذ کرده است.
بهطور مثال، سرطان در استیج اولیه، سطحی است و محدود به پوشش داخلی مثانه میماند. البته در استیجهای بالاتر میتواند به سایر بافتها و حتی اندامهای دوردست سرایت کند. جواب بررسی پاتولوژی سرطان مثانه با مشخص کردن استیج، مسیر درمانی بیمار را تعیین میکند.
در سرطان مثانه، استیجبندی میتواند از استیج صفر (سرطان سطحی و محدود به لایه داخلی مثانه) تا استیج ۴ (سرطان گسترشیافته به اندامهای دوردست) متغیر باشد.
استیج را بر اساس سیستم TNM تعیین میکنند. در ادامه شیوۀ تعیین استیج با این سیستم بیان شده است:
- محدود به سطح مخاط: Ta؛
- کارسینوم درجا: Tis؛
- تهاجم به لامینا پروپریا: T1؛
- تهاجم به عضله: T2؛
- گسترش به بافت اطراف مثانه: T3؛
- گسترش به اندامهای مجاور: T4؛
| جدول بررسی تفاوت گرید و استیج در پاتولوژی | ||
|---|---|---|
| ویژگی | گرید (Grade) | استیج (Stage) |
| تعریف | میزان تفاوت سلولهای سرطانی با سلولهای طبیعی (شدت بدخیمی) | میزان گسترش سرطان در بدن |
| روش ارزیابی | بررسی میکروسکوپی سلولها و بافتها | تصویربرداری (سیتی اسکن، امآرآی،سیستوسکوپی و …) و بررسی گسترش تومور به بافتها و غدد لنفاوی. |
| مثال در سرطان مثانه | تومور گرید پایین (سلولها شبیه سلولهای طبیعی هستند) یا تومور گرید بالا (سلولها بسیار غیرطبیعی و تهاجمی هستند) | استیج ۰ (محدود به دیواره مثانه) یا استیج ۴ (گسترش به اندامهای دیگر) |
| اهمیت | پیشبینی رفتار بیولوژیک تومور و احتمال عود | تعیین برنامۀ درمانی (جراحی، شیمیدرمانی و رادیوتراپی) و پیشبینی طول عمر |
نقش نتایج پاتولوژی در انتخاب روش درمان سرطان مثانه
وقتی نمونۀ بافت بررسی میشود، پاتولوژیست، اطلاعات دقیقی دربارۀ نوع سرطان، گرید و استیج آن ارائه میدهد.
نتایج بررسی پاتولوژی سرطان مثانه، اساس تصمیمگیری پزشک معالج برای انتخاب روش درمانی مناسب، از جمله جراحی، شیمیدرمانی یا رادیوتراپی خواهد بود.
این دادهها به بیمار هم کمک میکنند تا درک بهتری از شرایط خود داشته باشد. در واقع، بدون تشخیص سرطان مثانه با پاتولوژی، امکان انتخاب درمان دقیق وجود ندارد.
انتخاب بین جراحی، شیمیدرمانی و ایمنیدرمانی
جواب پاتولوژی تودۀ مثانه تعیین میکند که سرطان سطحی است یا به لایههای عمقیتر نفوذ کرده است. بر اساس این نتیجه، مسیر درمانی متفاوت خواهد بود:
- درمان داخل مثانه با BCG: یکی از مؤثرترین روشها برای درمان سرطان مثانۀ سطحی است.
- جراحی اندوسکوپیک (TURBT): در صورتی که تومور محدود به لایۀ داخلی باشد، تراشیدن تومور معمولاً بهعنوان درمان اصلی انجام میشود.
- سیستکتومی (برداشتن مثانه): اگر سرطان به دیوارۀ عضلانی گسترش یافته باشد، این جراحی همراه با شیمیدرمانی توصیه میشود.
- ایمونوتراپی (ایمنیدرمانی): در برخی بیماران، بهویژه در مراحل پیشرفته یا موارد خاص، بهصورت مکمل استفاده میشود. ایمنیدرمانی، با فعالسازی سیستم ایمنی بدن برای مبارزه با سلولهای سرطانی عمل میکند.
پیشبینی احتمال بازگشت سرطان مثانه
نتایج بررسی پاتولوژی سرطان مثانه، برای انتخاب روش درمان و برآورد ریسک عود یا بازگشت بیماری نیز به کار میرود. بهعنوان مثال، تومورهایی با گرید بالا یا استیج پیشرفته احتمال بازگشتشان بیشتر است و نیاز به پیگیریهای منظمتری دارند.
علاوهبراین، آگاهی بیمار از نتایج بررسی پاتولوژی سرطان مثانه کمک میکند تا اهمیت انجام معاینات دورهای و ادامه درمان را بهتر درک کند.
جمعبندی
بررسی پاتولوژی سرطان مثانه مهمترین منبع اطلاعاتی برای پزشک و بیمار است. در این روش، پزشک بافت سرطانی را مستقیم زیر میکروسکوپ بررسی میکند. سپس تشخیص میدهد که نوع تومور چیست، گرید یا شدت بدخیمی سلولها در چه حدی است و استیج یا میزان گسترش بیماری تا کجا است.
بر اساس همین نتایج، پزشک تصمیم میگیرد که آیا جراحی کافی است یا نیاز به شیمیدرمانی، ایمونوتراپی و پیگیریهای بیشتر وجود دارد. در واقع، بدون بررسی دقیق بافت زیر میکروسکوپ، امکان انتخاب درمان مناسب وجود نخواهد داشت.
