درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر؛ مراحل و مزیت یورتروتومی داخلی

درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر، روشی کم‌تهاجمی است که در آن پزشک بدون ایجاد برش روی پوست، بافت تنگ‌شده داخل مجرا را برش می‌دهد تا جریان ادرار بهبود پیدا کند. این روش معمولاً برای برخی تنگی‌های کوتاه و اولیه استفاده می‌شود و لیزر یکی از ابزارهای انجام آن است.

مطالعات نشان داده‌اند که لیزر ممکن است در مقایسه با تیغ سرد، خونریزی کمتری ایجاد کند و در برخی بیماران احتمال عود تنگی را در کوتاه‌مدت کاهش دهد. بااین‌حال، برتری بلندمدت آن هنوز قطعی نیست.

در ادامه بررسی می‌کنیم چه افرادی کاندید مناسبی برای درمان لیزری هستند، این جراحی چگونه انجام می‌شود، چه نتایجی در مطالعات داشته و چه عوارض و مراقبت‌هایی دارد. همچنین کاربرد این روش در کودکان را براساس شواهد علمی بررسی می‌کنیم. همراه ما باشید.

درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر برای چه کسانی مناسب است؟

به‌طور کلی درمان تنگی مجرای ادرار با یورتروتومی داخلی (لیزر و تیغ)  بیشتر برای مردانی مناسب است که تنگی کوتاه‌تر از ۲ سانتی‌متر، منفرد و اولیه در بخش بولبار مجرا دارند و مسیر ادرار آن‌ها به‌طور کامل مسدود نشده است. در این شرایط، می‌توان با ایجاد برش در بافت تنگ‌شده، مجرا را بدون جراحی باز گشاد کرد.

بیمارانی که کنترل خونریزی در جراحی برای آن‌ها اهمیت دارد

یکی از مزیت‌های احتمالی استفاده از لیزر، خونریزی کمتر نسبت به یورتروتومی با تیغ است. زیرا در این روش خونریزی بهتر کنترل می‌شود. این مزیت به‌ویژه در بیماران دچار مشکل انعقاد خون می‌تواند یکی از عوامل مؤثر در انتخاب روش لیزری باشد.  

آیا درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر برای کودکان مناسب است؟

بله، این روش برای کودکان قابل استفاده است و نتیجۀ بهتری نسبت به درمان با تیغ دارد. در سال ۲۰۱۸ نتیجۀ لیزر و تیغ در درمان تنگی مجرای ادرار کودکان با هم مقایسه شد. بر اساس این مطالعه،  حداکثر سرعت جریان ادرار پس از عمل در گروه لیزر بهتر بود.

این مطالعه روی ۴۲ پسر ۲ تا ۱۳ ساله که تنگی مجرای آن‌ها حداکثر ۱٫۵ سانتی‌متر بود، نتایج زیر گزارش شد.

درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر برای چه افرادی مناسب نیست؟

به‌طور‌کلی یورتروتومی، چه با لیزر و چه با تیغ سرد، معمولاً برای موارد زیر توصیه نمی‌شود:

• تنگی‌های طولانی‌تر از ۲ سانتی‌متر: به دلیل احتمال موفقیت کمتر و عود تنگی؛

• تنگی مجرای ادرار در طول آلت تناسلی: احتمال بیشتر عود و افزایش خطر اختلال نعوظ؛

• تنگی‌های پیچیده یا دارای انسداد کامل: به دلیل نیاز احتمالی به بازسازی مجرا؛

• بسیاری از تنگی‌های عودکننده: به‌ویژه پس از چند بار یورتروتومی یا گشادکردن مجرا.

درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر چگونه انجام می‌شود؟

این عمل نوعی یورتروتومی داخلی (Internal Urethrotomy) است؛ یعنی بازکردن تنگی از داخل مجرا و بدون برش پوستی. یورتروتومی را می‌توان با لیزر یا تیغ سرد انجام داد؛ بنابراین لیزر ابزار انجام جراحی است، نه یک روش کاملاً مستقل.

در این روش، جراح وسیله‌ای باریک را که مجهز به دوربین است (سیستوسکوپ) از دهانۀ مجرای ادرار وارد می‌کند. سپس با استفاده از لیزر، بافت اسکاری را که باعث تنگی مجرا شده است برش ایجاد می‌‌دهد. به این ترتیب، مسیر عبور ادرار بازتر می‌شود.

مراحل عمل تنگی مجرای ادرار با لیزر

این جراحی از مسیر طبیعی مجرای ادرار انجام می‌شود و مراحل کلی آن عبارت‌اند از:

۱. ارزیابی و آماده‌سازی

پزشک محل و طول تنگی و وضعیت عمومی بیمار را بررسی می‌کند. آزمایش یا کشت ادرار نیز ممکن است برای شناسایی عفونت پیش از عمل لازم باشد.

۲. بی‌حسی یا بیهوشی

یورتروتومی معمولاً با بیهوشی عمومی یا بی‌حسی نخاعی انجام می‌شود؛ هرچند در بعضی شرایط استفاده از بی‌حسی موضعی نیز امکان‌پذیر است.  

۳. ورود ابزار و مشاهده تنگی

جراح دوربین و ابزار باریک جراحی را وارد مجرا می‌کند تا محل باریک‌شده مشخص شود.

۴. برش بافت تنگ‌شده با لیزر

با استفاده از انرژی لیزر، برشی در بافت اسکار ایجاد می‌شود تا فضای عبور ادرار افزایش پیدا کند. لیزر یکی از ابزارهای مورد استفاده برای این عمل است.

۵. پایان عمل و قرار دادن سوند

پس از بازشدن مسیر مجرا، معمولاً سوندی برای تخلیه موقت ادرار قرار داده می‌شود. زمان خارج‌کردن آن به روند جراحی و شرایط بیمار بستگی دارد.

۶. ترخیص

بعضی بیماران همان روز ترخیص می‌شوند؛ اما مدت حضور در مرکز درمانی، نوع بیهوشی و نیاز به مراقبت بیشتر برای همه یکسان نیست.

میزان موفقیت درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر چقدر است؟

این عمل بافت آسیب‌دیده را بازسازی نمی‌کند؛ بلکه در آن برش ایجاد می‌کند. به همین دلیل، ممکن است با تشکیل دوباره بافت اسکار، تنگی بازگردد. میزان موفقیت لیزر عدد ثابتی ندارد. 

چه عواملی بر موفقیت درمان تأثیر می‌گذارند؟

• طول تنگی: تنگی‌های کوتاه معمولاً برای یورتروتومی مناسب‌تر هستند؛

• محل تنگی: نتیجه درمان در بخش‌های مختلف مجرا یکسان نیست؛

• سابقه درمان: احتمال موفقیت عمل اول و درمان مجدد تفاوت دارد؛

• شدت آسیب بافتی: بافت اسکار گسترده‌تر می‌تواند انتخاب درمان را تغییر دهد؛

• مدت پیگیری: بهبود جریان ادرار در هفته‌های نخست به‌تنهایی نشانه موفقیت پایدار نیست.

عود ممکن است با ضعیف‌شدن جریان ادرار، زورزدن برای تخلیه یا احساس خالی‌نشدن مثانه همراه باشد. زمان بازگشت تنگی نیز متفاوت است و ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از درمان مشخص شود.

لیزر، یورتروتومی با تیغ سرد یا یورتروپلاستی؛ کدام بهتر است؟

یورتروتومی داخلی را می‌توان با لیزر یا تیغ سرد انجام داد. هر دو روش از داخل مجرا انجام می‌شوند و نیازی به برش روی پوست ندارند. تفاوت اصلی آن‌ها در ابزار جراحی است؛ در روش لیزری، انرژی لیزر بافت تنگ‌شده را برش می‌دهدِ اما در روش تیغ سرد، این کار با ابزار برنده انجام می‌شود.

مطالعات نشان داده‌اند لیزر ممکن است از نظر کنترل خونریزی و کاهش عود در کوتاه‌مدت مزیت‌هایی داشته باشد.

برای مثال، در سال ۲۰۲۳ مطالعه‌ای به نام «مقایسه استفاده از چاقوی سرد و لیزر هولمیوم در درمان تنگی مجرای ادرار» در نشریۀ JOURNAL OF UROLOGICAL SURGERY منتشر شد. 

این مطالعه میزان عود تنگی مجرای ادرار را در ۳۶۴ بیمار با تنگی مجرای ادرار کوتاه‌تر از ۳ سانتی‌متر بررسی کرد.  میزان عود پس از ۱۲ ماه در گروه لیزر ۱۰٫۶ درصد و در گروه تیغ سرد ۲۹٫۵ درصد بود.

بااین‌حال، تمام مطالعات چنین اختلافی را نشان نداده‌اند. در برخی بررسی‌ها، نتایج دو روش مشابه بوده و در پیگیری‌های طولانی‌تر نیز برتری لیزر تأیید نشده است.

عوارض احتمالی درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر

به‌طور کلی یورتروتومی ممکن است با عوارضی مانند خون در ادرار، سوزش، عفونت، اختلال در تخلیۀ ادرار یا آسیب به بافت مجرا همراه باشد. اما درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر با خونریزی کمتری همراه است.

دوران نقاهت و مراقبت‌های بعد از عمل تنگی مجرا با لیزر

از آنجا که جراحی لیزری از داخل مجرا و بدون برش پوستی انجام می‌شود، بعضی بیماران می‌توانند همان روز مرخص شوند. بااین‌حال، مدت بهبودی و بازگشت به فعالیت‌های معمول به شرایط بیمار و روند عمل بستگی دارد.

مراقبت‌های پس از این روش تفاوت اساسی و اثبات‌شده‌ای با یورتروتومی با تیغ ندارند به‌طور‌کلی، مهم‌ترین موارد، مراقبت از سوند، مصرف داروهای تجویزشده و پیگیری وضعیت جریان ادرار هستند.

سوند ادراری بعد از عمل چه مدت باقی می‌ماند؟

پس از یورتروتومی معمولاً برای مدت کوتاهی سوند ادراری قرار داده می‌شود. پس از یورتروتومی بدون عارضه، معمولاً می‌توان سوند را ظرف ۷۲ ساعت خارج کرد و نگه‌داشتن طولانی‌تر آن مزیت اثبات‌شده‌ای ندارد.

بااین‌حال، این زمان برای همه شرایط یکسان نیست. اگر هنگام عمل مشکل خاصی ایجاد شده باشد یا پزشک به دلایل دیگری سوندگذاری طولانی‌تر را لازم بداند، برنامه مراقبت متفاوت خواهد بود.

چه علائمی بعد از عمل نیاز به بررسی دارند؟

در صورت بروز علائم زیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید:

• تب یا لرز؛

• خونریزی زیاد یا دفع لخته‌های قابل‌توجه؛

• درد شدید یا روبه‌افزایش؛

• قطع یا کاهش واضح خروج ادرار از سوند؛

• مشکل جدی در دفع ادرار پس از خارج‌کردن سوند.

آیا می‌توان عمل تنگی مجرا با لیزر را تکرار کرد؟

تکرار یورتروتومی در بعضی شرایط امکان‌پذیر است، اما انجام مکرر آن معمولاً بهترین راه درمان تنگی عودکننده نیست.

اگر پس از عمل، مجرا دوباره باریک شود، لازم است محل و طول تنگی و وضعیت بافت اسکار مجدداً بررسی شوند. در بسیاری از موارد، پزشک ممکن است به‌جای تکرار یورتروتومی، جراحی ترمیمی را پیشنهاد کند.

چه زمانی برای درمان تنگی مجرای ادرار باید به پزشک مراجعه کرد؟

تنگی مجرا ممکن است به‌آرامی ایجاد شود. اگر علائم ادامه دارند یا پس از درمان قبلی برگشته‌اند، بهتر است برای بررسی علت مراجعه کنید.

در شرایط زیر، ارزیابی توسط متخصص اورولوژی اهمیت بیشتری دارد:

• جریان ادرار به‌تدریج ضعیف‌تر شده است؛

• برای شروع ادرار یا تخلیه مثانه باید زور بزنید؛

• احساس می‌کنید پس از ادرارکردن، مثانه کاملاً خالی نشده است؛

• پس از جراحی قبلی، علائم تنگی دوباره ظاهر شده‌اند؛

• دچار عفونت‌های ادراری مکرر یا مشکلات مداوم تخلیه ادرار هستید؛

• کودک هنگام ادرارکردن زور می‌زند یا تغییر واضحی در جریان ادرارش ایجاد شده است.

ضعیف‌شدن جریان ادرار همیشه به معنای تنگی مجرا نیست و ممکن است علل دیگری داشته باشد. بررسی پزشک کمک می‌کند علت مشکل مشخص شود.

اگر اصلاً نمی‌توانید ادرار کنید، برای ارزیابی فوری به مرکز درمانی مراجعه کنید.

جمع‌بندی

درمان تنگی مجرای ادرار با لیزر، یکی از روش‌های بازکردن تنگی از داخل مجراست که بیشتر برای تنگی‌های کوتاه، اولیه و محدود کاربرد دارد. مهم‌ترین مزیت احتمالی آن نسبت به یورتروتومی با تیغ سرد، کنترل بهتر خونریزی است. همچنین برخی مطالعات، احتمال عود کمتری را در سال اول پس از جراحی لیزری گزارش کرده‌اند.

برای مثال، در یک مطالعه روی ۳۶۴ بیمار، میزان عود تنگی پس از ۱۲ ماه در گروه لیزر هولمیوم ۱۰٫۶ درصد و در گروه تیغ سرد ۲۹٫۵ درصد بود. بااین‌حال، نتایج تمام مطالعات یکسان نیست و هنوز نمی‌توان لیزر را از نظر موفقیت بلندمدت، روشی برتر برای همۀ بیماران دانست.

از طرفی، لیزر بافت اسکار را برش می‌دهد، اما مجرا را بازسازی نمی‌کند؛ بنابراین احتمال بازگشت تنگی پس از یورتروتومی داخلی همچنان وجود دارد. در تنگی‌های طولانی، پیچیده یا عودکننده، ممکن است جراحی ترمیمی انتخاب مناسب‌تری باشد. 

در نهایت، انتخاب درمان باید براساس محل و طول تنگی، سابقۀ درمان و وضعیت بافت مجرا انجام شود. بررسی این عوامل توسط متخصص اورولوژی مشخص می‌کند که آیا درمان لیزری برای شما مناسب است یا روش دیگری احتمال موفقیت بیشتری دارد.