رفتن به محتوای اصلی
ساختمان اورولوژی دکتر مهدی قاضی

خدمات تخصصی اورولوژی در مشهد

انواع هیدرونفروز در بزرگسالان (براساس شدت، گرید‌ و علت)برای بزرگ‌نمایی لمس کنید
مقاله آموزشی

انواع هیدرونفروز در بزرگسالان (براساس شدت، گرید‌ و علت)

تاریخ انتشار
۳۰ آبان ۱۴۰۵
زمان مطالعه
۶ دقیقه مطالعه
آخرین به‌روزرسانی
به‌روزرسانی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵

شدت هیدرونفروز میزان گشادشدگی سیستم جمع‌کننده ادرار کلیه را نشان می‌دهد؛ اما به‌تنهایی مشخص نمی‌کند کلیه چقدر آسیب دیده یا جراحی ضروری است. 

در مواردی که هیدرونفروز خفیف است و انسداد قابل‌توجه یا اختلال عملکرد کلیه وجود ندارد، ممکن است پیگیری کافی باشد؛ در مقابل، هیدرونفروز شدید معمولاً به بررسی دقیق‌تر نیاز دارد.

البته ضرورت مداخله درمانی به علت بیماری، وضعیت انسداد، عملکرد کلیه و علائم بیمار بستگی دارد، نه صرفاً شدت هیدرونفروز.

در ادامه، تفاوت درجات و گریدهای هیدرونفروز، شرایط نیاز به درمان و روش‌های درمانی متناسب با علت را بررسی می‌کنیم.

انواع هیدرونفروز براساس شدت چه تفاوتی دارند؟

هیدرونفروز به گشادشدن لگنچه و کالیس‌های کلیه گفته می‌شود؛ یعنی بخش‌هایی که ادرار را پیش از ورود به حالب جمع می‌کنند. این مشکل ممکن است در اثر اختلال خروج ادرار ایجاد شود، اما هر گشادشدگی الزاماً به معنای وجود انسداد فعال نیست.

شدت هیدرونفروز در گزارش سونوگرافی معمولاً با سه عبارت خفیف (Mild)، متوسط (Moderate) و شدید (Severe) توصیف می‌شود.

راهنمایی:‌ گاهی رادیولوژیست از عبارت «هیدرونفروز خفیف تا متوسط» استفاده می‌کند. این توصیف یعنی شدت اتساع از نظر تصویربرداری بین دو سطح قرار دارد.

در نوع خفیف، اتساع محدود است. در نوع متوسط، گشادشدگی لگنچه و کالیس‌ها واضح‌تر می‌شود و در نوع شدید، ممکن است علاوه‌بر اتساع گسترده، نازک‌شدن بافت کلیه نیز دیده شود.

۱. هیدرونفروز خفیف 

در هیدرونفروز خفیف، لگنچه کلیه یا بخش محدودی از سیستم جمع‌کننده ادرار گشاد شده است. معمولاً نازک‌شدن آشکاری در بافت کلیه دیده نمی‌شود.

ممکن است در گزارش سونوگرافی با عبارت‌هایی مانند «هیدرونفروز خفیف در سیستم پیلوکالیسیل» مواجه شوید. سیستم پیلوکالیسیل همان مجموعه لگنچه و کالیس‌های کلیه است و این عبارت به محل اتساع اشاره دارد.

۲. هیدرونفروز متوسط 

در هیدرونفروز متوسط، گشادشدگی لگنچه و کالیس‌ها نسبت به نوع خفیف واضح‌تر است؛ هرچند ممکن است ضخامت بافت کلیه همچنان حفظ شده باشد.

۳. هیدرونفروز شدید 

در هیدرونفروز شدید، لگنچه و کالیس‌های کلیه به‌طور گسترده گشاد می‌شوند. در بعضی موارد، به‌ویژه زمانی که انسداد طولانی‌مدت باشد، نازک‌شدن پارانشیم کلیه نیز مشاهده می‌شود.

پارانشیم، بافت اصلی کلیه است که در تصفیه خون و تولید ادرار نقش دارد. نازک‌شدن این بافت می‌تواند نشانه‌ای مهم در ارزیابی احتمال آسیب باشد.

شدت هیدرونفروز

ویژگی تصویربرداری

وضعیت بافت کلیه

خفیف

اتساع محدود لگنچه یا کالیس‌ها

معمولاً بدون نازک‌شدن آشکار

متوسط

اتساع واضح‌تر لگنچه و کالیس‌ها

ممکن است ضخامت بافت حفظ شده باشد

شدید

اتساع گسترده سیستم جمع‌کننده ادرار

احتمال نازک‌شدن پارانشیم

آیا شدت هیدرونفروز نشان‌دهنده میزان آسیب کلیه است؟

خیر؛ شدت اتساع به‌تنهایی میزان آسیب یا کاهش عملکرد کلیه را مشخص نمی‌کند.

ممکن است فردی اتساع قابل‌توجهی داشته باشد، اما بخشی از عملکرد کلیه همچنان حفظ شده باشد. در مقابل، یک انسداد تازه ممکن است هنوز گشادشدگی زیادی ایجاد نکرده باشد، اما نیازمند رسیدگی فوری باشد.

برای ارزیابی آسیب احتمالی، پزشک عواملی مانند علت و مدت انسداد، ضخامت پارانشیم، وضعیت کلیه مقابل و نتایج آزمایش‌ها و تصویربرداری عملکردی را بررسی می‌کند.

هیدرونفروز گرید ۱ تا ۴ به چه معناست؟

هیدرونفروز را می‌توان براساس میزان گشادشدگی لگنچه و کالیس‌ها به درجات عددی نیز تقسیم کرد. یکی از سیستم‌های شناخته‌شده، درجه‌بندی SFU است که شدت اتساع را از گرید ۱ تا ۴ مشخص می‌کند.

این سیستم ابتدا برای ارزیابی هیدرونفروز جنین و کودکان طراحی شد؛ اما معیارهای آن در برخی بررسی‌های بزرگسالان نیز استفاده شده‌اند.

  براساس جدول SFU در راهنمای انجمن اورولوژی اروپا هر گرید معیارهای مشخصی دارد که در ادامه می‌بینید: 

  • گرید ۱: گشادشدگی لگنچه کلیه، بدون اتساع کالیس‌ها یا تحلیل‌رفتن بافت کلیه.

  • گرید ۲: گشادشدگی لگنچه و تعدادی از کالیس‌ها.

  • گرید ۳: اتساع قابل‌توجه لگنچه و تمام کالیس‌ها، همراه با نازک‌شدن خفیف قشر کلیه.

  • گرید ۴: اتساع بسیار شدید لگنچه و کالیس‌ها، همراه با نازک‌شدن واضح پارانشیم کلیه.

هیدرونفروز در کودکان و بزرگسالان چه تفاوتی دارد؟

تفاوت اصلی هیدرونفروز در کودکان و بزرگسالان به علت ایجاد و مسیر ارزیابی و درمان مربوط می‌شود.

در کودکان، هیدرونفروز اغلب پیش از تولد یا در ماه‌های ابتدایی زندگی تشخیص داده می‌شود. ناهنجاری‌های مادرزادی مانند تنگی محل اتصال لگنچه به حالب و برگشت ادرار از مثانه به حالب از علل مهم آن هستند.

بعضی موارد خفیف در کودکان با رشد دستگاه ادراری بهبود پیدا می‌کنند و فقط به پیگیری نیاز دارند.

در بزرگسالان، علل اکتسابی مانند سنگ‌های ادراری، تنگی حالب و بزرگی پروستات اهمیت بیشتری دارند. در این گروه، شناسایی علت و بررسی عملکرد کلیه نقش اصلی را در انتخاب درمان دارد.

آیا هیدرونفروز کلیه راست و چپ با یکدیگر تفاوت دارند؟

هیدرونفروز ممکن است در کلیه راست، کلیه چپ یا هر دو کلیه ایجاد شود. راست یا چپ بودن به‌خودی‌خود نشان‌دهنده شدت بیشتر بیماری یا علت آن نیست و روش درمان را تعیین نمی‌کند.

برای مثال، ممکن است هیدرونفروز خفیف کلیه راست و هیدرونفروز خفیف کلیه چپ از نظر شدت اتساع مشابه باشند؛ اما علت آن‌ها متفاوت باشد.

انواع روش‌های درمان هیدرونفروز بر اساس علت

درمان هیدرونفروز به بیماری یا مشکلی بستگی دارد که باعث اختلال در خروج ادرار شده است. برای مثال، روش درمان هیدرونفروز ناشی از سنگ حالب با درمان تنگی محل اتصال لگنچه به حالب یا بزرگی پروستات متفاوت است.

بعضی روش‌ها برای کنترل علائم یا تخلیه ادرار به کار می‌روند؛ درحالی‌که روش‌هایی مانند خارج‌کردن سنگ یا پیلوپلاستی، با هدف برطرف‌کردن علت زمینه‌ای انجام می‌شوند.

در جدول زیر انواع روش‌های درمان هیدرونفروز را مرور می‌کنیم و بعد از آن، بر اساس علت بیماری، روش‌های درمان را بررسی خواهیم کرد.

روش درمان

هدف روش

موارد کاربرد

پیگیری و نظارت

بررسی تغییرات بیماری و عملکرد کلیه

موارد منتخب بدون انسداد مهم

درمان دارویی

کنترل علائم و عوارض یا درمان بعضی علل زمینه‌ای

درد، عفونت، برخی مشکلات پروستات یا سنگ

سوند فولی (Foley)

تخلیه ادرار از مثانه

احتباس ادرار و انسداد خروجی مثانه

استنت حالب (Double-J)

برقراری جریان ادرار در حالب

انسداد ناشی از سنگ، تنگی یا فشار توده

نفروستومی

تخلیه مستقیم ادرار از کلیه

انسداد نیازمند تخلیه فوری یا مواردی که استنت مناسب نیست

جراحی علت زمینه‌ای

برطرف‌کردن عامل انسداد

سنگ، تنگی حالب، مشکلات پروستات و برخی توده‌ها

در بعضی بیماران، ترکیبی از این روش‌ها لازم است؛ برای مثال، ابتدا تخلیه ادرار و سپس جراحی برای رفع علت انسداد.

۱. درمان هیدرونفروز ناشی از سنگ کلیه یا حالب

سنگی که در مسیر خروج ادرار قرار می‌گیرد، ممکن است باعث انسداد ادراری و گشادشدگی سیستم جمع‌کننده ادرار کلیه شود.

اگر سنگ کوچک باشد و عفونت، درد کنترل‌نشده یا اختلال مهم عملکرد کلیه وجود نداشته باشد، ممکن است پیگیری و در موارد مناسب درمان دارویی برای کمک به دفع سنگ انتخاب شود.

در صورت باقی‌ماندن سنگ یا ادامه انسداد، روش‌هایی مانند TUL برای سنگ حالب و در شرایط مناسب RIRS یا PCNL برای بعضی سنگ‌های کلیوی مطرح می‌شوند. انتخاب روش به محل و اندازه سنگ و وضعیت بیمار بستگی دارد.

اگر انسداد با عفونت شدید همراه باشد، ابتدا باید ادرار با استنت حالب یا نفروستومی تخلیه شود و درمان آنتی‌بیوتیکی آغاز شود. درمان اصلی سنگ معمولاً پس از کنترل عفونت انجام می‌شود.

۲. درمان هیدرونفروز ناشی از تنگی محل اتصال لگنچه به حالب

تنگی محل اتصال لگنچه به حالب (UPJ) باعث اختلال در انتقال ادرار از کلیه به حالب می‌شود. این مشکل ممکن است از دوران کودکی وجود داشته باشد، اما در بزرگسالی تشخیص داده شود.

اگر تنگی با درد مکرر، انسداد قابل‌توجه یا کاهش عملکرد کلیه همراه باشد، عمل پیلوپلاستی یکی از روش‌های اصلی درمان است. در این جراحی، بخش تنگ اصلاح و مسیر خروج ادرار بازسازی می‌شود.

در موارد منتخب بدون علامت و با عملکرد کلیوی پایدار، ممکن است پیگیری کافی باشد. تصمیم‌گیری به وضعیت انسداد و نتایج بررسی عملکرد کلیه بستگی دارد.

۳. درمان هیدرونفروز ناشی از تنگی حالب

اگر تنگی حالب باعث انسداد قابل‌توجه شده باشد، ممکن است ابتدا از استَنت حالب یا نفروستومی برای تخلیه ادرار استفاده شود.

درمان اصلی به محل، طول و علت تنگی بستگی دارد. بعضی تنگی‌های کوتاه و غیرپیچیده را می‌توان با روش‌هایی مانند گشادکردن حالب با بالون درمان کرد؛ اما تنگی‌های پیچیده‌تر معمولاً به جراحی ترمیمی نیاز دارند.

۴. درمان هیدرونفروز ناشی از بزرگی پروستات یا اختلال تخلیه مثانه

بزرگی خوش‌خیم پروستات ممکن است باعث باقی‌ماندن ادرار و افزایش فشار در دستگاه ادراری شوند. در موارد پیشرفته، این وضعیت می‌تواند به هیدرونفروز منجر شود. 

در قدم اول، ممکن است برای حفظ جریان ادرار از استنت حالب یا نفروستومی استفاده شود. سپس روش‌هایی مانند TURP یا سایر جراحی‌های پروستات برای کاهش سایز پروستات انجام می‌شود.

۵. درمان هیدرونفروز ناشی از تومورها 

گاهی توده‌های دستگاه ادراری، اندام‌های لگنی یا بافت‌های اطراف، با فشار بر حالب باعث اختلال خروج ادرار می‌شوند.

در این شرایط، ممکن است برای حفظ جریان ادرار ابتدا از استنت حالب یا نفروستومی استفاده شود.

درمان اصلی به نوع، محل و شرایط توده بستگی دارد و ممکن است شامل جراحی یا سایر درمان‌های اختصاصی باشد. هدف، برطرف‌کردن علت انسداد در صورت امکان و حفظ عملکرد کلیه است.

۶. درمان هیدرونفروز ناشی از برگشت ادرار به کلیه

برگشت ادرار از مثانه به حالب (VUR) می‌تواند با اتساع دستگاه جمع‌کننده ادرار همراه باشد. این وضعیت با انسداد تفاوت دارد؛ زیرا مشکل اصلی، برگشت ادرار در جهت مخالف جریان طبیعی است.

در بزرگسالان، درمان به علت برگشت ادرار، وضعیت عملکرد مثانه، سابقه عفونت و احتمال آسیب کلیه بستگی دارد.

اگر برگشت ادرار با فشار بالای مثانه یا اختلال تخلیه مرتبط باشد، اصلاح مشکل زمینه‌ای اهمیت دارد. در موارد منتخب نیز ممکن است درمان اصلاحی برگشت ادرار مطرح شود؛ اما همه بیماران به جراحی نیاز ندارند.

۷. درمان هیدرونفروز ناشی از اختلال تخلیه مثانه

بعضی اختلالات عملکرد مثانه ممکن است باعث باقی‌ماندن ادرار و افزایش فشار در دستگاه ادراری شوند. در موارد پیشرفته، این وضعیت می‌تواند به هیدرونفروز منجر شود.

اگر بیمار دچار احتباس ادرار باشد، ممکن است ابتدا سوند فولی برای تخلیه مثانه قرار داده شود. درمان اختلال مثانه نیز  به علت اختلال، فشار داخل مثانه و وضعیت تخلیه ادرار بستگی دارد.

۸. درمان هیدرونفروز در بارداری

هیدرونفروز در بارداری اغلب به‌دلیل فشار رحم در حال رشد بر حالب‌ها ایجاد می‌شود و در کلیه راست شایع‌تر است.

هیدرونفروز بارداری در بیشتر موارد پس از زایمان خودبه‌خود بهبود می‌یابد؛ زیرا با کوچک‌شدن رحم، فشار واردشده بر مسیر ادرار کاهش پیدا می‌کند.

اگر اتساع ناشی از تغییرات طبیعی بارداری باشد و مشکل مهمی وجود نداشته باشد، معمولاً پیگیری با سونوگرافی و کنترل علائم کافی است.

اما در صورت درد شدید یا مداوم، عفونت یا انسداد قابل‌توجه، ممکن است درمان تخصصی و گاهی تخلیه ادرار با استنت حالب یا نفروستومی ضروری شود.

چه زمانی پیگیری کافی است؟

اگر هیدرونفروز بدون علامت یا با علائم خفیف همراه باشد، عملکرد کلیه حفظ شده و شواهدی از انسداد مهم یا عفونت وجود نداشته باشد، ممکن است پزشک پیگیری را انتخاب کند.  

این رویکرد بیشتر در بعضی موارد هیدرونفروز خفیف مطرح می‌شود، اما به این درجه محدود نیست. برای مثال، در برخی بیماران با اتساع متوسط نیز اگر انسداد مؤثری وجود نداشته باشد، پیگیری امکان‌پذیر است.

پیگیری ممکن است شامل سونوگرافی دوره‌ای، آزمایش عملکرد کلیه و بررسی علائم باشد. فاصله این بررسی‌ها براساس علت بیماری و شرایط بیمار تعیین می‌شود.

چه زمانی جراحی لازم است؟

جراحی یا سایر مداخلات زمانی مطرح می‌شوند که خروج ادرار به‌طور قابل‌توجه مختل شده باشد، عملکرد کلیه کاهش پیدا کند، درد مداوم یا کنترل‌نشده وجود داشته باشد یا علت زمینه‌ای به اصلاح نیاز داشته باشد.

هیدرونفروز شدید الزاماً به معنی ضرورت جراحی نیست؛ همان‌طور که هیدرونفروز خفیف نیز همیشه با پیگیری کنترل نمی‌شود.

برای مثال، انسداد حالب ناشی از سنگ همراه با عفونت شدید، حتی با اتساع خفیف، ممکن است به تخلیه فوری ادرار نیاز داشته باشد.

باید میان تخلیه ادرار و درمان علت انسداد تفاوت گذاشت. استنت حالب و نفروستومی می‌توانند مسیر خروج ادرار را برقرار کنند، اما ممکن است برای درمان علت اصلی به اقدام دیگری نیاز باشد.

مهارت و تجربه جراح چه نقشی در نتیجه جراحی هیدرونفروز دارد؟

هیدرونفروز یک نوع جراحی مشخص ندارد و عمل جراحی معمولاً برای برطرف‌کردن علت آن انجام می‌شود؛ مانند خارج‌کردن سنگ، اصلاح تنگی حالب یا بازسازی محل اتصال لگنچه به حالب. بنابراین، تجربه جراح در همان روش درمانی موردنیاز بیمار اهمیت دارد.

به‌طورکلی، مهارت جراح در انتخاب روش مناسب، شناسایی دقیق محل انسداد، جلوگیری از آسیب به حالب و بافت کلیه، کنترل خونریزی و مدیریت مشکلات حین عمل می‌تواند بر نتیجه درمان اثر بگذارد.

آیا هیدرونفروز بعد از درمان کاملاً برطرف می‌شود؟

برطرف‌شدن انسداد همیشه به این معنی نیست که ظاهر کلیه در سونوگرافی بلافاصله به حالت طبیعی بازمی‌گردد.

گاهی پس از درمان موفق، مقداری گشادشدگی در لگنچه یا کالیس‌های کلیه باقی می‌ماند؛ به‌ویژه اگر اتساع برای مدت طولانی وجود داشته باشد.

بنابراین، باقی‌ماندن اتساع لزوماً نشانه شکست درمان نیست.

نکته: اگر اتساع افزایش پیدا کند، علائم ادامه داشته باشند یا عملکرد کلیه تغییر کند، ممکن است بررسی بیشتری لازم شود.

چه زمانی برای هیدرونفروز باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر در گزارش سونوگرافی شما هیدرونفروز ثبت شده است، حتی در صورت نداشتن علامت، بهتر است علت آن بررسی شود.

در شرایط زیر باید فوراً به اورژانس بیمارستان مراجعه کنید:

  • تب یا لرز همراه با درد پهلو و احتمال انسداد ادراری؛

  • کاهش شدید یا قطع ادرار؛

  • درد شدید و کنترل‌نشده؛

  • استفراغ مداوم همراه با درد کلیه؛

  • احتمال انسداد در فردی که فقط یک کلیه فعال دارد؛

  • احتمال انسداد دوطرفه همراه با اختلال عملکرد کلیه.

جمع‌بندی؛ آیا درجه هیدرونفروز درمان را مشخص می‌کند؟

خیر؛ درجه هیدرونفروز تنها یکی از معیارهای انتخاب درمان است. درجات خفیف، متوسط و شدید، میزان گشادشدگی سیستم جمع‌کننده ادرار را توصیف می‌کنند؛ اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که کلیه چقدر آسیب دیده یا جراحی ضروری است.

در بعضی موارد، پیگیری کافی است؛ درحالی‌که انسداد همراه با عفونت، حتی با اتساع خفیف، می‌تواند به مداخله فوری نیاز داشته باشد.

روش درمان نیز به علت زمینه‌ای بستگی دارد. برای مثال، درمان هیدرونفروز ناشی از سنگ، تنگی حالب یا بزرگی پروستات یکسان نیست.

بنابراین، اگر در سونوگرافی شما هیدرونفروز گزارش شده است، مهم‌ترین قدم مشخص‌کردن علت، بررسی احتمال انسداد و ارزیابی عملکرد کلیه است. این بررسی‌ها کمک می‌کنند مناسب‌ترین مسیر میان پیگیری، درمان علت زمینه‌ای و رفع انسداد انتخاب شود.


سوالات متداول

۱. هیدرونفروز خفیف کلیه در بزرگسالان خطرناک است؟

همیشه خطرناک نیست؛ اما برای اطمینان از بی‌خطر بودن آن باید علت اتساع و وضعیت عملکرد کلیه بررسی شود.

۲. هیدرونفروز خفیف تا متوسط کلیه چه معنایی دارد؟

یعنی میزان اتساع در تصویربرداری بین درجات خفیف و متوسط توصیف شده است و لزوماً یک مرحله مستقل نیست.

۳. هیدرونفروز متوسط کلیه به جراحی نیاز دارد؟

نه همیشه. جراحی زمانی مطرح می‌شود که انسداد مهم، افت عملکرد کلیه یا سایر شرایط نیازمند مداخله وجود داشته باشد.

۴. آیا هیدرونفروز شدید باعث از کار افتادن کلیه می‌شود؟

ممکن است با کاهش عملکرد کلیه همراه باشد؛ اما اتساع شدید به‌تنهایی به معنی ازدست‌رفتن کامل عملکرد کلیه نیست.

۵. درمان هیدرونفروز کلیه راست و چپ تفاوتی دارد؟

اصول درمان مشابه است. علت بیماری، عملکرد کلیه درگیر و وضعیت کلیه مقابل از راست یا چپ بودن مهم‌تر هستند.

۶. آیا هیدرونفروز خفیف بدون جراحی برطرف می‌شود؟

بله. در بعضی موارد، پس از بررسی علت، پیگیری یا درمان غیرجراحی کافی است؛ اما همه موارد خفیف یکسان نیستند.

۷. از کجا بفهمیم هیدرونفروز به عملکرد کلیه آسیب زده است؟

با بررسی آزمایش‌های کلیوی، یافته‌های تصویربرداری و در صورت نیاز، اسکن عملکردی می‌توان وضعیت کلیه را دقیق‌تر ارزیابی کرد.

اقدام‌ها و مسیرهای مرتبط

دربارهٔ نویسنده

دکتر مهدی قاضی

دکتر مهدی قاضی

جراح و متخصص اورولوژی

دکتر مهدی قاضی، جراح و متخصص اورولوژی در مشهد. مقالات این سایت زیر نظر پزشکان ساختمان اورولوژی دکتر قاضی نوشته و بازبینی می‌شوند.

مشاهدهٔ پروفایل و نوبت‌دهی
همه مطالب

دیدگاه‌ها

0 دیدگاه

هنوز دیدگاهی ثبت نشده است. اولین نفری باشید که نظر می‌دهد.