درمان کیست کلیه کودکان؛ روش‌های درمان و شرایط جراحی

بسیاری از کیست‌های ساده کلیه در کودکان بدون جراحی مدیریت می‌شوند و تنها به بررسی‌های دوره‌ای نیاز دارند.

بااین‌حال، همۀ کیست‌ها شرایط یکسانی ندارند. نوع کیست، علائم کودک و وضعیت عملکرد کلیه مشخص می‌کنند که پیگیری کافی است یا باید درمان دیگری انجام شود. 

برای درمان کیست کلیۀ کودکان، ممکن است اورولوژیست اطفال روش‌هایی مانند مدیریت دارویی عوارض، علائم، تخلیۀ کیست، اسکلِروتراپی (Sclerotherapy) و جراحی کیست (لاپاراسکوپی) را پیشنهاد کند. 

در ادامه این روش‌ها را توضیح می‌دهیم ومراقبت‌های بعد از درمان را مرور می‌کنیم.

درمان کیست کلیه کودکان چگونه انجام می‌شود؟

درمان کیست کلیه کودکان شامل سه مسیر اصلی است: پیگیری بدون جراحی، درمان دارویی مشکلات همراه و مداخلاتی مانند تخلیه یا جراحی کیست. انتخاب روش به نوع کیست، علائم کودک و تأثیر آن بر عملکرد کلیه بستگی دارد.

برای مثال، یک کیست ساده که علامتی ایجاد نکرده است، معمولاً فقط پیگیری می‌شود. اما اگر کیست باعث درد مداوم، فشار بر مسیر ادرار یا مشکلات دیگر شود، ممکن است درمان لازم باشد.

در بیماری‌هایی مانند کلیۀ پلی‌کیستیک نیز هدف اصلی درمان، کنترل عوارض و حفظ عملکرد کلیه است؛ نه تخلیۀ تک‌تک کیست‌ها.

بنابراین، وجود کیست کلیه در سونوگرافی به‌تنهایی به معنی نیاز به دارو یا جراحی نیست.

چه عواملی تعیین می‌کنند که کیست کلیه کودک به درمان نیاز دارد؟

پزشک برای انتخاب درمان، علاوه بر اندازه، ویژگی‌های کیست و وضعیت سلامت کودک را بررسی می‌کند:

• نوع کیست: کیست ساده با کیست‌های غیر ساده کلیه یا بیماری‌های کیستی ارثی تفاوت دارد.

• علائم کودک: درد پهلو، خون در ادرار یا عفونت ممکن است نیاز به بررسی بیشتر را نشان دهد.

• اندازه و تغییرات کیست: رشد کیست در سونوگرافی‌های بعدی بررسی می‌شود، اما به‌تنهایی دلیل قطعی جراحی نیست.

• محل قرارگیری: بعضی کیست‌ها ممکن است بر ساختارهای اطراف یا مسیر خروج ادرار فشار وارد کنند.

• یک‌طرفه یا دوطرفه بودن: کیست‌های متعدد یا دوطرفه گاهی با بیماری‌های زمینه‌ای ارتباط دارند.

• عملکرد کلیه و فشار خون: اختلال در این موارد می‌تواند برنامۀ مراقبت را تغییر دهد.

• سابقۀ خانوادگی: وجود بیماری‌های کیستی کلیه در خانواده ممکن است بررسی تکمیلی را ضروری کند.

روش‌های درمان کیست کلیه کودکان

درمان کیست کلیه همیشه به معنی برداشتن آن نیست. در بسیاری از کودکان، پزشک تنها وضعیت کیست را زیر نظر می‌گیرد. علاوه‌برآن، در مواقعی بسته به علت بیماری و مشکلات ایجادشده، ممکن است دارو، تخلیه یا جراحی را نیز تجویز کند.

۱. پیگیری منظم پزشکی بدون جراحی

پیگیری، روش معمول مدیریت بسیاری از کیست‌های ساده و بدون علامت در کودکان است. البته، حتی یک کیست ساده و منفرد نیز ممکن است نخستین نشانۀ یک بیماری کیستی زمینه‌ای باشد؛ به‌همین‌دلیل، بررسی سابقۀ خانوادگی، فشار خون و سونوگرافی‌های بعدی اهمیت دارد.

برنامۀ پیگیری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• سونوگرافی برای بررسی اندازه و ظاهر کیست؛

• اندازه‌گیری فشار خون؛

• بررسی علائم و وضعیت رشد کودک؛

• آزمایش خون یا ادرار، در صورت نیاز.

۲. درمان دارویی و کنترل عوارض

داروی مشخصی برای از بین بردن کیست ساده کلیه وجود ندارد. داروها معمولاً برای درمان مشکلاتی تجویز می‌شوند که همراه با کیست یا بیماری زمینه‌ای ایجاد شده‌اند.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

• عفونت ادراری یا کلیوی: تجویز آنتی‌بیوتیک در صورت تشخیص عفونت باکتریایی؛

• فشار خون بالا: استفاده از داروهای کنترل فشار خون، در صورت نیاز؛

• درد: بررسی علت درد و تجویز درمان متناسب با شرایط کودک؛

• بیماری‌های ارثی کلیه: کنترل عوارض و کمک به حفظ عملکرد کلیه.

۳. تخلیۀ کیست و اسکلروتراپی

اگر کیست ساده باعث درد یا مشکلات قابل‌توجه شده باشد، می‌شود کیست را به روش اسکلروتراپی تخلیه کرد.

در این روش، اورولوژیست مایع کیست با هدایت تصویربرداری تخلیه  کرده و سپس مادۀ مخصوصی را وارد کیست می‌کند تا احتمال تجمع مجدد را کاهش بدهد.

۴. جراحی کیست کلیه کودکان

جراحی برای همۀ کیست‌های کلیه کودکان ضروری نیست. اگر کیست ساده باعث درد و علائم و عوارض دیگر شده باشد و و تخلیۀ کیست  موثر نبود، جراحی لاپاراسکوپی مطرح شود.

در این روش، جراح بخشی از دیوارۀ کیست را برمی‌دارد تا احتمال تجمع مجدد مایع کاهش یابد. این عمل با عنوان برداشتن سقف کیست شناخته می‌شود. هدف جراحی، برطرف‌کردن مشکل ناشی از کیست و  تا حد امکان حفظ بافت سالم کلیه است.

چه زمانی جراحی کیست کلیه در کودکان ضروری می‌شود؟

بزرگ‌بودن کیست به‌تنهایی به معنی ضرورت جراحی نیست. ممکن است کیستی بزرگ بدون ایجاد مشکل فقط پیگیری شود؛ در مقابل، کیستی کوچک‌تر به دلیل محل قرارگیری یا ویژگی‌های آن به درمان نیاز داشته باشد.

 در شرایط زیر ممکن است پزشک مداخلۀ جراحی را بررسی کند:

• درد مداوم: زمانی که مشخص شود درد ناشی از کیست است.

• فشار بر مسیر ادرار: اگر کیست باعث اختلال در خروج طبیعی ادرار شود.

• خونریزی یا عوارض قابل‌توجه: در مواردی که مراقبت‌های غیرجراحی کافی نباشند.

• ظاهر غیرمعمول کیست: اگر بررسی‌ها احتمال ضایعه‌ای غیر از کیست ساده را مطرح کنند.

• ادامۀ علائم: زمانی که مشکل کودک با مراقبت‌های معمول برطرف نشود.

درمان انواع مختلف کیست کلیه کودکان چه تفاوتی دارد؟

کیست کلیه یک تشخیص واحد نیست. بعضی کودکان فقط یک کیست ساده دارند؛ درحالی‌که در برخی دیگر، کیست‌ها بخشی از یک بیماری مادرزادی یا ارثی هستند. این تفاوت، مسیر درمان را تغییر می‌دهد.

۱. درمان کیست ساده کلیه در کودکان

کیست ساده، حفره‌ای پر از مایع با دیوارۀ نازک است که معمولاً در سونوگرافی ویژگی‌های مشخصی دارد.

اگرچه برخی روش‌های درمان کیست کلیه در بزرگسالان و کودکان مشترک‌اند، در کودکان باید رشد کلیه، سن و احتمال بیماری‌های مادرزادی نیز در تصمیم‌گیری در نظر گرفته شوند.

اگر این کیست علامتی ایجاد نکند و بررسی‌ها طبیعی باشند، اغلب نیازی به تخلیه یا جراحی نیست. در مقابل، کیست‌های علامت‌دار ممکن است به درمان نیاز داشته باشند.

۲. درمان کلیۀ چند کیستی در اثر دیسپلازی کلیه (MCDK)

در دیسپلازی کلیه، یک کلیه به‌درستی تشکیل نشده و از کیست‌های متعدد تشکیل شده است. اگر بیماری یک‌طرفه باشد و کلیۀ مقابل عملکرد مناسبی داشته باشد، برداشتن کلیۀ مبتلا معمولاً لازم نیست.

در این کودکان، مراقبت بیشتر شامل موارد زیر است:

• بررسی رشد و وضعیت کلیۀ سالم؛

• اندازه‌گیری فشار خون؛

• بررسی پروتئین ادرار؛

• ارزیابی عملکرد کلیه در صورت نیاز.

در بسیاری از موارد، کلیۀ مبتلا به‌مرور کوچک‌تر می‌شود. اگر کلیۀ مقابل نیز ناهنجاری داشته باشد یا عملکرد کلیه کاهش پیدا کند، کودک به پیگیری دقیق‌تر توسط فوق‌تخصص نفرولوژی کودکان نیاز دارد.

۳. درمان بیماری کلیۀ پلی‌کیستیک در کودکان

بیماری کلیۀ پلی‌کیستیک با یک کیست ساده تفاوت دارد. این بیماری ارثی است و به ۲ نوع تقسیم می‌شود.

پلی‌کیستیک اتوزومال غالب (ADPKD)

در این بیماری علائم ممکن است در کودکی خفیف باشند و به‌تدریج آشکار شوند. در این کودکان، کنترل فشار خون، بررسی پروتئین یا آلبومین ادرار و پیگیری وضعیت کلیه اهمیت دارد.

پلی‌کیستیک اتوزومال مغلوب (ARPKD)

در این بیماری مشکلات کلیوی ممکن است از دوران جنینی یا نوزادی ظاهر شوند. برخی کودکان علاوه بر مشکلات کلیه، به بررسی و مراقبت از کبد نیز نیاز دارند.

۴. درمان کیست‌های دوطرفه کلیه در کودکان

وجود کیست در هر دو کلیه لزوماً به معنی نارسایی کلیه نیست؛ اما می‌تواند احتمال یک بیماری زمینه‌ای را مطرح کند.

در این شرایط، پزشک تعداد و ظاهر کیست‌ها، وضعیت هر دو کلیه و سابقۀ خانوادگی کودک را بررسی می‌کند.

شناخت انواع کیست کلیه در این مرحله اهمیت دارد؛ زیرا درمان یک کیست ساده با مراقبت از کودکی که بیماری کیستی ارثی دارد متفاوت است.

برحسب یافته‌ها، ممکن است آزمایش عملکرد کلیه، بررسی فشار خون، تصویربرداری تکمیلی یا مشاورۀ ژنتیک لازم شود.

درمان کیست کلیه جنین و نوزاد چگونه است؟

گاهی کیست کلیه پیش از تولد و در سونوگرافی بارداری تشخیص داده می‌شود. در این شرایط، مهم‌ترین اقدام مشخص‌کردن نوع ناهنجاری، وضعیت هر دو کلیه و نیازهای احتمالی نوزاد پس از تولد است.

۱. پیگیری کیست کلیه جنین در دوران بارداری

پزشک در سونوگرافی بررسی می‌کند که کیست در یک کلیه وجود دارد یا هر دو کلیه درگیر هستند. ظاهر کلیه‌ها، سایر ناهنجاری‌های احتمالی و مقدار مایع آمنیوتیک نیز ارزیابی می‌شود.

کاهش قابل‌توجه مایع آمنیوتیک در بعضی بیماری‌های شدید کلیوی جنین می‌تواند نشان‌دهندۀ اختلال مهمی در عملکرد کلیه‌ها باشد.

با توجه به نتایج، ممکن است سونوگرافی‌های تکمیلی، مشاورۀ تخصصی جنین یا بررسی ژنتیکی توصیه شود.

۲. درمان و پیگیری کیست کلیه نوزاد پس از تولد

اگر در سونوگرافی بارداری کیست کلیه دیده شده باشد، معمولاً پس از تولد سونوگرافی دیگری برای ارزیابی وضعیت کلیه‌ها انجام می‌شود.

در صورت نیاز، فشار خون، عملکرد کلیه و وضعیت ادرار نوزاد نیز بررسی خواهد شد.

اگر نوزاد یک کیست ساده و بدون مشکل همراه داشته باشد، ممکن است پیگیری کافی باشد. اما کیست‌های متعدد، درگیری دوطرفه یا اختلال عملکرد کلیه به بررسی و مراقبت بیشتری نیاز دارند.

مراقبت و پیگیری کودک مبتلا به کیست کلیه

حتی اگر کیست به درمان فوری نیاز نداشته باشد، پیگیری به پزشک کمک می‌کند تغییرات احتمالی را به‌موقع تشخیص دهد.

۱. بررسی و پایش عملکرد کلیه

بسته به نوع کیست، برنامۀ مراقبت ممکن است شامل سونوگرافی، اندازه‌گیری فشار خون و آزمایش خون یا ادرار باشد.

برای بعضی کودکان، بررسی‌های محدود و با فواصل طولانی کافی است. در مقابل، بیماری‌های کیستی ارثی یا درگیری هر دو کلیه معمولاً به پیگیری دقیق‌تری نیاز دارند.

۲. پیشگیری و کنترل عفونت ادراری

وجود کیست ساده به این معنی نیست که کودک حتماً به عفونت ادراری مبتلا می‌شود.

بااین‌حال، اگر فرزندتان دچار تب بدون علت مشخص، سوزش ادرار، درد پهلو یا تغییر در وضعیت ادرار شد، ممکن است بررسی عفونت ضروری باشد.

در نوزادان و کودکان خردسال، عفونت گاهی فقط با تب، بی‌قراری یا کاهش تغذیه ظاهر می‌شود. در صورت تشخیص عفونت، درمان باید متناسب با سن و شرایط کودک انجام شود.

۳. تغذیه مناسب نوزاد و کودک

برای کودکی که فقط یک کیست ساده دارد و عملکرد کلیه‌اش طبیعی است، معمولاً رژیم غذایی خاصی برای کوچک‌کردن یا از بین بردن کیست توصیه نمی‌شود.

در کودکان مبتلا به بیماری کلیۀ پلی‌کیستیک اتوزومال غالب (ADPKD)، پرهیز از مصرف بیش‌ازحد نمک و رعایت مقدار توصیه‌شدۀ نمک برای سن کودک اهمیت دارد.

اگر فشار خون بالا یا کاهش عملکرد کلیه وجود داشته باشد، ممکن است توصیه‌های تغذیه‌ای اختصاصی لازم شود. میزان مصرف مایعات، پروتئین و سایر مواد غذایی نباید بدون نظر پزشک محدود یا افزایش داده شود.

چه زمانی برای کیست کلیه کودک باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر کیست کلیه فرزندتان به‌تازگی تشخیص داده شده است، بهتر است برای مشخص‌شدن نوع کیست و برنامۀ مراقبت او به پزشک مراجعه کنید.

همچنین، درصورتی‌که اورولوژیست اطفال تشخیص داده است که پیگیری برای کودک شما کافی است، در صورت مشاهدۀ زیر باید فوری به متخصص مراجعه کنید:

• درد مداوم پهلو یا شکم؛

• مشاهده خون در ادرار؛

• تب یا علائم احتمالی عفونت ادراری؛

• فشار خون بالا؛

• تغییر قابل‌توجه ظاهر کیست در سونوگرافی؛

• نتایج غیرطبیعی آزمایش‌های عملکرد کلیه.

برای درمان کیست کلیه کودکان به چه متخصصی مراجعه کنیم؟

انتخاب متخصص به نوع کیست و مشکل اصلی کودک بستگی دارد. در برخی موارد، همکاری هر دو تخصص ضروری است.

• فوق‌تخصص نفرولوژی کودکان: نفرولوژیست اطفال در تشخیص و پیگیری بیماری‌های کیستی، ارزیابی عملکرد کلیه و کنترل فشار خون نقش دارد.

• متخصص اورولوژی اطفال: اورولوژیست اطفال بیشتر در بررسی مشکلات ساختاری کلیه و مسیر ادرار و تصمیم‌گیری درباره مداخلات جراحی نقش دارد.  

هنگام مراجعه، سونوگرافی‌ها، آزمایش‌های قبلی و اطلاعات مربوط به سابقۀ خانوادگی بیماری‌های کلیوی را همراه داشته باشید.

جمع‌بندی

درمان کیست کلیه کودکان به نوع کیست، علائم و وضعیت عملکرد کلیه بستگی دارد. بسیاری از کیست‌های ساده بدون جراحی مدیریت می‌شوند و تنها به پیگیری دوره‌ای نیاز دارند.

در مقابل، کیست‌های علامت‌دار، ضایعات با ظاهر غیرمعمول و بیماری‌های کیستی مادرزادی یا ارثی ممکن است به بررسی‌ها و درمان‌های متفاوتی نیاز داشته باشند. 

داروها بیشتر برای کنترل علائم و عوارض استفاده می‌شوند و نقش درمانی ندارند. برای درمان کیست، تخلیه یا جراحی مناسب است؛ اما همیشه ضرورت ندارد.

پس از تشخیص کیست، مهم‌ترین اقدام مشخص‌کردن نوع آن و ارزیابی سلامت کلیه‌هاست. این بررسی‌ها کمک می‌کنند درمان مناسب انتخاب شود و از مداخلات غیرضروری جلوگیری شود.