درمان التهاب مثانه مزمن و حاد: دارویی و کلینیکی

درمان التهاب مثانه در افراد مختلف متفاوت است؛ زیرا این بیماری به دلایل مختلفی ایجاد می‌شود. علاوه‌بر آن، میزان خطر آن در گروه‌های مختلف متفاوت است.

نوع عفونی التهاب مثانه ممکن است با تکمیل دورۀ مصرف دارو، با آنتی‌بیوتیک‌هایی مثل کوتریموکسازول، نیتروفورانتوئین یا فوسفومایسین (دوز تک) درمان شود؛ اما التهاب غیرعفونی گاهی به روش‌های کلینیکی مانند تزریق داخل مثانه، فیزیوتراپی یا لیزردرمانی نیاز دارد.

توجه داشته باشید که نوع التهاب و علت آن اصلی‌ترین عامل در انتخاب روش درمان است؛ حتی تجویز دارو نیز براساس معیارهایی مثل جنسیت، سن و عامل عفونت تجویز می‌‌شود و مصرف خودسرانۀ آن می‌تواند باعث عود بیماری، مقاومت دارویی یا عوارض جدی‌تر شود. برای اطلاعات بیشتر دربارۀ انواع التهاب مثانه، روش‌های درمان آن‌‌ها همراه ما باشید.

التهاب مثانه چیست؟

التهاب مثانه، که در اصطلاح پزشکی به آن سیستیت (Cystitis) می‌گویند، یعنی وقتی که دیوارۀ مثانه به دلایل مختلفی تحریک و ملتهب می‌شود. این التهاب منجر به بروز علائمی مانند درد، سوزش، تکرر و فوریت در ادرار می‌شود. التهاب مثانه می‌تواند عفونی یا غیر‌عفونی باشد و با توجه به همین موضوع به ۲ گروه «سیستیت حاد» و «سیستیت مزمن» تقسیم می‌شود. در ادامه آن‌ها را بیشتر بررسی می‌کنیم. 

سیستیت حاد (عفونی)

سیستیت حاد یعنی زمانی که التهاب مثانه با عفونت همراه باشد؛ به‌همین‌دلیل به آن عفونت مثانه نیز می‌گویند. در بسیاری از موارد، عامل اصلی عفونت ورود باکتری‌ها به مثانه است. 

سیستیت حاد همیشه به دلیل ورود عامل عفونت‌زا به مجرای ادرار و مثانه اتفاق نمی‌افتد؛ در موارد مقاوم به‌درمان، اغلب یک بیماری زمینه‌ای مانند سنگ‌های ادراری یا عفونت پروستات باعث عفونت مثانه می‌شود.

سیستیت مزمن

در التهاب مثانۀ مزمن، عفونت نقشی در ایجاد التهاب ندارد. در‌این‌صورت، دیوارۀ مثانه ممکن است به دلایلی مثل واکنش به مواد شیمیایی (مثلاً در صابون‌ها) یا آسیب فیزیکی دچار التهاب و تورم شده باشد. حتی درمواردی مثل بیماری سیستیت مزمن بینابینی (IC)، علت دقیق التهاب به‌طور کامل مشخص نیست. این نوع التهاب، مزمن و دردناک است و می‌تواند ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه داشته باشد.

عوامل و علت‌های التهاب مثانه

 همان‌طور که پیش‌تر گفتیم، دلایل التهاب مثانه در ۲ گروه عفونی و غیرعفونی قرار می‌گیرند. این عوامل را در ادامه با جزئیات بیشتری بررسی خواهیم کرد. 

علل و عوامل عفونی التهاب مثانه 

شایع‌ترین علت التهاب مثانه، عفونت باکتریایی است؛ اما گاهی ویروس یا بیماری‌های زمینه‌ای نیز باعث عفونت مثانه می‌شوند.

باکتری اِشرشیا کُلی (Escherichia coli)

این وضعیت معمولا زمانی رخ می‌دهد که باکتری‌ها از مجرای ادرار، وارد مثانه شوند و شروع به تکثیر کند. در اکثر موارد، عفونت باکتریایی و التهاب مثانه، به‌دلیل باکتری اِشرشیا کُلی (Escherichia coli) است که به‌طور طبیعی در رودۀ بزرگ زندگی می‌کند. این باکتری‌ها به دلایل مختلفی مانند بهداشت نامناسب یا هنگام فعالیت جنسی، می‌توانند به مجرای ادرار منتقل شوند و به سمت مثانه حرکت کنند.

ویروس BK

این ویروس دارای دوران نهفتگی است و در بیماران ضعف ایمنی و کسانی که پیوند دریافت می‌کنند و دارو‌های سرکوب ایمنی مصرف می‌کنند فعال می‌شود. التهاب ناشی از ویروس BK با خونریزی ماکروسکوپی همراه است.

 بیماری‌های زمینه‌ای

در برخی موارد عفونت مثانه ناشی از بیماری زمینه‌ای و گسترش عفونت‌ آن‌ها است. برای مثال سنگ‌های ادراری یا التهاب پروستات ممکن است باعث عفونت و التهاب مثانه نیز بشوند. دراین‌صورت، عفونت مثانه مقاومت بیشتری به درمان دارد و عود می‌کند.

عوامل غیرعفونی التهاب مثانه (دارویی، شیمیایی و مزمن)

در برخی موارد، التهاب مثانه هیچ ارتباطی با عفونت ندارد و ناشی از عوامل دیگری است. این عوامل شامل موارد زیر هستند:

۱. التهاب مثانه شیمیایی

استفاده از برخی محصولات بهداشتی معطر مانند اسپری‌های بهداشتی، صابون‌ها یا ژل‌های شستشو می‌تواند باعث تحریک دیوارۀ مثانه و ایجاد التهاب شود.

۲. التهاب مثانه ناشی از داروها

برخی از داروهای شیمی‌درمانی مانند سیکلوفسفامید و ایفوسفامید می‌توانند با دفع شدن از طریق ادرار، روی دیوار مثانه اثر بگذارند و باعث التهاب و خونریزی شدید مثانه شوند.  این عارضۀ جدی با نام «سیستیت هموراژیک» شناخته می‌شود و به بررسی پزشک نیاز دارد.

۳. تحریک فیزیکی طولانی‌مدت

درصورت استفادۀ طولانی‌مدت از ناشی از سوند یا گیر افتادن سنگ ادراری در مثانه، دیوارۀ مثانه در اثر برخورد فیزیکی آسیب می‌بیند و ملتهب می‌شود. 

نکته: این ۲ عامل در ایجاد عفونت و سیستیت عفونی نیز نقش دارند.

۴. پرتودرمانی لگنی 

پرتودرمانی با تخریب DNA سلولی در دیوارۀ مثانه و مسدود کردن عروق ریز، باعث مرگ سلول‌ها و کاهش اکسیژن‌رسانی (ایسکمی) به بافت مثانه می‌شود. این آسیب در نهایت منجر به سفت‌شدن دیواره مثانه (فیبروز) و تشکیل رگ‌های سطحی و شکننده‌ای می‌‌شود که به سرعت پاره می‌شوند و خونریزی می‌کنند.

علائم التهاب مثانه

التهاب مثانه می‌تواند با علائم گوناگونی خود را نشان دهد که شدت آن‌ها بسته‌به علت و نوع التهاب (حاد یا مزمن) متفاوت است. شناخت این علائم به افراد کمک می‌کند تا به‌موقع به پزشک متخصص اورولوژی مراجعه و درمان مناسب را آغاز کنند. در جدول زیر علائم التهاب مثانۀ حاد و مزمن را به تفکیک بررسی می‌کنیم:

علائم التهاب مثانه در زنان

به‌طور کلی علائم التهاب مثانه در زنان با مردان فرقی ندارد؛ اما زنان به‌دلیل فیزیولوژی متفاوت دستگاه ادراری، بیشتر از مردان در معرض التهاب مثانۀ عفونی قرار دارند که علائم آن را در جدول بالا مرور کردیم.

علائم سیستیت در مردان

اگرچه التهاب مثانه در مردان نسبت به بانوان، شیوع کمتری دارد؛ اما این بیماری در آن‌ها مقاوم و جدی‌تر است. علائم التهاب مثانه مردان و زنان تفاوتی ندارد. البته، اگر مردان به التهاب عفونی مبتلا شوند؛ اغلب به دلیل یک بیماری زمینه‌ای است. در این صورت آن‌ها علاوه‌بر علائم سیستیت، هم‌زمان علائم بیماری زمینه‌ای را نیز تجربه خواهند کرد.

علائم التهاب مثانه در کودکان

تشخیص التهاب مثانه در کودکان به دلیل ناتوانی آن‌ها در بیان دقیق علائم، ممکن است دشوارتر باشد. علائم رایج التهاب مثانه در کودکان شامل تکرر ادرار، شب‌ادراری، بی‌اختیاری ناگهانی، بوی بد ادرار و تب و بی‌حالی است. سیستیت در کودکان همیشه نیازمند پیگیری جدی است؛ زیرا احتمال گسترش عفونت به کلیه در این گروه زیاد است.

روش‌های درمان التهاب مثانه

انتخاب روش مناسب برای درمان التهاب مثانه، به علت بیماری (عفونی یا غیرعفونی) و شدت علائم بستگی دارد. در این بخش، متداول‌ترین و معتبرترین روش‌های درمان التهاب مثانه را معرفی می‌کنیم. 

درمان دارویی  

در بسیاری موارد، علت التهاب یا علائم ناشی از آن با مصرف دارو برطرف می‌شود.

۱. آنتی‌بیوتیک‌ها

اگر علت التهاب مثانه، عفونت باکتریایی باشد، درمان اصلی آن، مصرف آنتی‌بیوتیک است. هدف از مصرف آنتی‌بیوتیک، حذف باکتری‌های عامل التهاب، پیشگیری از عود و جلوگیری از پیشرفت به عفونت کلیوی است. پزشک بر اساس نوع باکتری و شدت عفونت، آنتی‌بیوتیک مناسب را برای درمان عفونت مثانه تجویز می‌کند. 

دارو‌های رایج:

• کوتریموکسازول (منع مصرف در بارداری)
• نیتروفورانتوئین (منع مصرف در بیماران کلیوی و زنان باردار)
• فوسفومایسین (دوز تک)

حتی اگر علائم شخص زودتر از موعد بهبود یابد، مهم است که دورۀ درمان را کامل کنید تا از بازگشت عفونت و مقاومت باکتریایی جلوگیری شود.

۲. مسکن‌

ممکن است اورولوژیست برای کاهش درد و ناراحتی ناشی از التهاب مثانۀ حاد و مزمن، مصرف داروهای مسکن مانند ایبوپروفن یا استامینوفن را توصیه کند. دقت کنید که مسکن‌ها علت التهاب را از بین نمی‌برند.

۳. تزریق دارو داخل مثانه

در موارد شدید، پزشک ممکن است از دارو‌ را به داخل مثانه تزریق کند. هدف این دارو‌ها معمولا بازسازی پوشش مخاط مثانه، کاهش تحریک‌پذیری عصبی و درد یا کاهش انقباض است. این روش در سیستیت بینابینی یا مزمن مقاوم به درمان کاربرد دارد.

برخی از دارو‌ها:

• هیالورونیک اسید: کاهش تحریک‌پذیری عصبی
• بوتاکس (داخل عضلۀ مثانه): فلج موقت و کاهش انقباضات دردناک

روش‌های غیردارویی

در مواردی که التهاب مثانه مزمن یا شدید باشد و به درمان‌های معمول پاسخ ندهد، پزشک ممکن است از روش‌های تخصصی‌تری استفاده کند

۱. لیزردرمانی – الکتروکوتر

این روش در سیستیت بینابینی شدید و مقاوم به دارو که به خون‌ریزی و درد شدید منجر می‌شود استفاده می‌شود. در این روش پزشک با استفاده از لیزر یا جریان الکتریکی زخم‌های داخل مثانه را می‌بندد. 

برای این کار پزشک ابتدا با استفاده از یک لولۀ نازک و منعطف به نام سیستوسکوپ، رنگ و وضعیت دیوارۀ مثانه را مشاهده می‌کند. این کار به تشخیص دقیق نوع التهاب و علت آن از جمله زخم یا تومور کمک می‌کند. در صورت لزوم، همزمان اقدام درمانی نیز انجام می‌شود.

۲. فیزیوتراپی کف لگن

برای بیمارانی که دچار درد لگن مزمن ناشی از التهاب مثانه بینابینی هستند، فیزیوتراپی می‌تواند به شل شدن عضلات کف لگن و کاهش درد کمک کند.

۳. تحریک عصبی مثانه

تحریک عصبی یک روش تخصصی است که برای کنترل علائم سیستیت بینابینی یا التهاب مثانه مزمن مقاوم به درمان‌های دیگر به کار می‌رود. این روش با تنظیم پیام‌های عصبی بین مثانه و نخاع یا مغز  باعث کاهش تحریک مثانه و درد ناشی از التهاب می‌شود.

روش‌ها:

• تحریک عصبی ساکرال: نصب الکترود در پایین ستون فقرات
• حریک عصبی تیبیا خلفی: تحریک عصب پشت قوزک پا با سوزن و پالس‌های الکتریکی طی چند جلسه

یک نکتۀ مهم دربارۀ درمان التهاب مثانه با روش‌های طب سنتی

در حال حاضر در رسانه‌های اجتماعی یا در فضای وب، شاهد روش‌های خانگی و گیاهی برای درمان التهاب مثانه هستیم که از جملۀ این روش‌ها می‌توان به دمنوش بابونه و گیاه دم اسبی اشاره کرد. 

نکتۀ مهم دربارۀ این روش‌های مورد علاقۀ طرفداران طب سنتی، نداشتن پشتوانۀ علمی است. این روش‌ها را پژوهش‌ها و آزمایش‌های گسترده و معتبر علمی تأیید نکرده‌اند؛ به‌همین‌دلیل متخصصان اورولوژی، روش‌های درمانی خانگی و مبتنی بر طب سنتی را به مراجعان و بیماران خود توصیه نمی‌کنند.

چند نکته برای پیشگیری از عود التهاب مثانه

در ادامۀ این بخش از مقاله تصمیم داریم چند نکتۀ مهم برای پیشگیری از التهاب مثانه و جلوگیری از عود آن پس از درمان، بیان کنیم. رعایت این نکات، تضمینی برای عدم ابتلا به التهاب مثانه نیست، ولی می‌تواند احتمال آن را کاهش دهد:

• آب کافی بنوشید: نوشیدن حداقل 8 لیوان آب در روز به شست‌وشوی مداوم مجاری ادراری و دفع باکتری‌ها کمک می‌کند.
• ادرار خود را نگه ندارید: به محض احساس نیاز به دفع ادرار، به دستشویی بروید. نگه داشتن ادرار برای مدت طولانی باعث تجمع باکتری‌ها در مثانه می‌شود.
• بهداشت فردی را رعایت کنید: در زنان، تمیز کردن ناحیۀ تناسلی از جلو به عقب پس از دستشویی، مانع از انتقال باکتری‌ها از ناحیه مقعد به مجرای ادرار می‌شود.
• از محصولات بهداشتی تحریک‌کننده پرهیز کنید: از صابون‌ها، ژل‌های شستشو و اسپری‌های بهداشتی معطر که می‌توانند باعث تحریک ناحیۀ تناسلی شوند، استفاده نکنید.
• لباس زیر نخی بپوشید: لباس‌های زیر نخی و گشاد، رطوبت را جذب و به تهویۀ هوا کمک می‌کنند، درحالی‌که لباس‌های تنگ و مصنوعی محیط مناسبی برای رشد باکتری‌ها فراهم می‌کنند.
• رژیم غذایی سالم داشته باشید: مصرف غذاها و نوشیدنی‌های محرک مانند قهوه، الکل، نوشابه‌های گازدار و غذاهای تند را محدود و غذاهای سالم را جایگزین کنید.
• پس از رابطۀ جنسی ادرار کنید: ادرار کردن بلافاصله پس از رابطۀ جنسی به دفع باکتری‌هایی که احتمالاً هنگام فعالیت جنسی وارد مجرای ادرار شده‌اند، کمک می‌کند.
• مصرف ویتامین C را فراموش نکنید: ویتامین C می‌تواند به اسیدی شدن ادرار و مهار رشد باکتری‌ها کمک کند.

جمع‌بندی

التهاب مثانه یا سیستیت یعنی ملتهب شدن دیوارۀ مثانه به دلایل عفونی یا غیر‌عفونی. این التهاب ممکن است با خون‌ریزی میکروسکوپی یا ماکروسکوپی نیز همراه باشد. سیستیت بسته به نوع آن ممکن است علائمی مثل تکرر و سوزش ادرار، بوی بد و کدر شدن ادرار، درد زیر شکم یا تب ایجاد کند. 

نوع عفونی این بیماری اغلب با مصرف مایعات و آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود؛ اما سیستیت مزمن ممکن است به روش‌های کلینیکی غیرتهاجمی و کم‌تهاجمی مثل تزریق داخل مثانه، فیزیوتراپی یا تحریک عصبی مثانه نیاز داشته باشد.

مهم‌ترین نکته برای درمان التهاب مثانه این است که پس از مشاهدۀ علائم این بیماری، فوراً به پزشک متخصص اورولوژی مراجعه کنید. زیرا در برخی موارد احتمال گسترش عفونت به کلیه یا خونریزی شدید مثانه وجود دارد.

سوالات متداول