کیست کورتیکال کلیه کیستی پر از مایع است که در بخش بیرونی کلیه (کورتِکس یا همان قشر کلیه) بروز میکند. این کیستها معمولاً بهصورت اتفاقی در سونوگرافی یا سیتی اسکن دیده میشوند.
اکثر کیستهای مورد بحث، ساده و خوشخیماند و بهندرت سرطانی میشوند یا علائم ویژهای ایجاد میکنند. برخی افراد سالها بدون اینکه متوجه شوند کیست کورتیکال کلیه دارند، بهراحتی زندگی میکنند.
در این مقاله تصمیم داریم دربارۀ کیست کورتیکال در کلیه صحبت کنیم و با علائم و خطرات احتمالی آن آشنا شویم. همچنین خواهیم آموخت که چه روشهایی برای تشخیص و درمان آن وجود دارد. برای آگاهی کامل از این نوع کیستها، تا انتهای این مطلب همراه ما باشید.
کیست کورتیکال کلیه چیست؟
کیست کورتیکال کلیه، کیسهای کوچک، گرد و بسته است که با مایع شفاف یا آب، پر شده و در بخش بیرونی یا کورتکس کلیه تشکیل میشود. برای درک بهتر تعریف کیست کورتیکال کلیه لازم است این نکته را بدانیم که کلیه از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
- بخش قشر یا کورتِکس (Cortex) که لایۀ بیرونی کلیه و حاوی میلیونها واحد کوچک تصفیهکننده به نام «نِفرون» است. این بخش، وظیفۀ اصلی پاکسازی خون، حذف مواد زاید و تنظیم آب و الکترولیتهای بدن را بر عهده دارد. کیستهایی که در این ناحیه شکل میگیرند، همان کیستهای کورتیکال کلیه هستند.
- مِدولا (Medulla) که قسمت درونی کلیه است، از لولهها و هرمهای کلیوی تشکیل شده و ادرار تولیدشده در کورتِکس را جمعآوری و به سمت لگنچۀ کلیه هدایت میکند.
به زبان ساده، کورتکس لایۀ بیرونی و فعال کلیه است و مِدولا، بخش داخلی و مسیر خروج مواد زائد محسوب میشود. دانستن این تفاوت کمک میکند درک کنیم که چرا وقتی گفته میشود کیست کورتیکال کلیه، منظور دقیقاً کیستی در بخش سطحی کلیه است و در عمق یا نواحی دیگر آن قرار ندارد.
بررسی تفاوت کیست کورتیکال ساده و کیست کلیه
کیست کلیه اصطلاحی است که برای هر کیستی که در هر نقطهای از کلیه (کورتکس یا مدولا) ایجاد شود، به کار میرود.
کیست کورتیکال کلیه، یک اصطلاح دقیقتر است که محل تشکیل کیست را مشخص میکند. این کیستها منحصراً در قشر یا کورتکس کلیه (بخش بیرونی و محیطی کلیه) ایجاد میشوند و بههمیندلیل به آنها کورتیکال میگویند. اکثر کیستهایی که بهصورت اتفاقی در تصویربرداریها کشف میشوند، از نوع کیست کورتیکال سادۀ کلیه هستند که خوشخیمترین نوع کیستهای کلیوی محسوب میشوند.
به بیان ساده، هر کیست کورتیکال کلیه، یک کیست کلیه است، اما هر کیست کلیهای لزوماً کورتیکال نیست؛ چون ممکن است در بخش مدولای کلیه تشکیل شده باشد.
انواع کیست کورتیکال کلیه بر اساس سیستم بوسنیاک
اکثریت کیستهای کورتیکال کلیه ساده هستند؛ اما تشخیص دقیق آنها اهمیت حیاتی دارد. رادیولوژیستها و پزشکان برای ارزیابی کیستها از یک سیستم استاندارد به نام سیستم بوسنیاک (Bosniak) استفاده میکنند.
این سیستم کیستها را بر اساس ویژگیهای ظاهری آنها (مانند ضخامت دیواره، وجود سپتا، وجود کلسیمگیری یا مواد جامد) به دستههای مختلف تقسیم میکند تا خطر بدخیمی (سرطان) را تعیین نماید. در جدول زیر، انواع کیستهای کورتیکال کلیه را بر اساس سیستم بونیاک بررسی خواهیم کرد.
دقت داشته باشید که سِپتا به دیوارهها، تیغهها یا تقسیمکنندههای نازکی گفته میشود که داخل فضای کیست و مایع آن تشکیل شدهاند. این دیوارهها کیست را به بخشها یا اتاقکهای کوچکتر تقسیم میکنند.
| جدول بررسی انواع کیست کورتیکال کلیه بر اساس سیستم بوسنیاک | |||
| نوع کیست | ویژگیهای اصلی | خطر بدخیمی | نیاز به پیگیری/درمان |
| بوسنیاک I (ساده) | دیواره نازک و صاف، فاقد سپتا یا مواد جامد | تقریباً ۰ درصد یا خوشخیم | پیگیری و درمان، معمولاً لازم نیست. |
| بوسنیاک II | ممکن است دارای سپتای بسیار نازک یا کلسیمگیری کوچک باشد | خطر بسیار پایین (کمتر از ۳ درصد) | پیگیری دورهای با سونوگرافی یا سیتی اسکن، بدون نیاز به پیگیری درازمدت |
| بوسنیاک IIF | دارای سپتای کمی ضخیمتر یا چند سپتا | خطر پایین (کمتر از ۵ درصد) | پیگیری منظم با تصویربرداری دورهای |
| بوسنیاک III | دیوارههای ضخیم، سپتای نامنظم و اجزای جامد مشکوک | خطر متوسط (حدود ۵۰ درصد) | اغلب نیاز به جراحی، نمونهبرداری یا بررسی دقیقتر |
| بوسنیاک IV | وجود اجزای جامد مشخص که حاوی عروق خونی هستند | خطر بالا (بیش از ۸۰ درصد) | نیاز به جراحی (برداشتن توده یا کلیه) |
علائم و نشانههای کیست کورتیکال کلیه
در بیشتر موارد، کیست کورتیکال کلیه بدون علامت است و فرد اصلاً متوجه وجود آن نمیشود. بسیاری از افراد سالها و گاهی تا پایان عمر، از وجود این کیستها بیاطلاعاند. کیستهای کورتیکال بهصورت اتفاقی و طی سونوگرافی یا سیتی اسکنی که برای بررسی بیماری دیگری انجام شده، کشف میشوند.
علائم کیستهای بزرگ یا متعدد کورتیکال
وقتی اندازۀ کیست بزرگ شود یا تعداد کیستها زیاد باشد، ممکن است علائمی ایجاد کند که این علائم، بسته به محل و شدت فشار بر بافت کلیه، متفاوت هستند. در ادامه به مهمترین علائم کیستهای بزرگ یا متعدد اشاره خواهیم کرد:
- درد پهلو یا پشت: این درد معمولاً در ناحیۀ کمر، زیر دندهها و در یک طرف بدن احساس میشود. این درد زمانی بروز میکند که کیست آنقدر بزرگ شده باشد که غشای بیرونی کلیه را بکشد یا به بافتهای مجاور فشار وارد کند.
- احساس پُری یا سنگینی در شکم: یک کیست بزرگ میتواند فضای شکم را اشغال کند و حس ناخوشایند پری یا سنگینی در شکم را ایجاد کند.
- وجود خون در ادرار یا هِماچوری (Hematuria): هِماچوری، وضعیتی نادر است و اغلب بهدلیل پاره شدن یا خونریزی کیست اتفاق میافتد. با بروز هِماچوری، رنگ ادرار ممکن است صورتی یا قرمز به نظر برسد.
- افزایش فشار خون: کیستهای بزرگتر یا کیستهایی که در موقعیت خاصی قرار دارند، ممکن است بر عروق کلیه فشار وارد کنند و مکانیسمهای تنظیم فشار خون را تحت تأثیر قرار دهند. در نتیجه فشار خون فرد افزایش مییابد.
- عفونت: گاهی اوقات، کیست میتواند عفونی شود که در این صورت، با تب، درد شدید و حساسیت در ناحیۀ کلیه همراه خواهد بود.
عوارض احتمالی نادر
در موارد بسیار نادر، اگر کیست کورتیکال ساده، بسیار بزرگ یا دچار خونریزی داخلی شود، میتواند عوارض زیر را به همراه داشته باشد:
- خونریزی داخل کیست؛
- فشار بر کلیه در کیست های ساده و بزرگ بالای ۱۰ سانتی متر در بعضی موارد.
آیا کیست کورتیکال کلیه خطرناک است؟
اکثر کیستهای کورتیکال کلیه خوشخیم هستند و هیچ خطری برای فرد ندارند. این نوع کیستها معمولاً بهآرامی رشد میکنند؛ اما سرطانی نیستند و تأثیری بر عملکرد کلیه ندارند.
تنها در درصد بسیار کمی از موارد، کیست ممکن است پیچیده باشد یا نشانههایی در تصویربرداری نشان دهد که احتمال بدخیمی یا سرطان کلیه را مطرح کند. در چنین شرایطی، پزشک با استفاده از سیتی اسکن یا امآرآی (MRI) و سیستم طبقهبندی بوسنیاک برای تشخیص نوع کیست استفاده میکند.
تفاوت کیست کورتیکال کلیه چپ و راست
کیست کورتیکال سمت راست و چپ، از نظر محل تشکیل، تفاوتی در ماهیت یا خطر ندارند. تنها تفاوت در محل احساس درد یا فشار است؛ مثلاً اگر کیست در کلیۀ راست باشد، فرد ممکن است درد را در پهلوی راست حس کند. ماهیت و خطر کیست صرفاً به ویژگیهای آن (ساده یا پیچیده بودن) بستگی دارد.
بهطور کلی، اگر در سونوگرافی یا سیتی اسکن برای شما کیست کورتیکال گزارش شده است، جای نگرانی نیست. با این وجود، در صورت مشاهدۀ علائمی مانند درد مداوم پهلو، تب، خون در ادرار یا افزایش فشار خون، بهتر است برای بررسیهای دقیقتر به اورولوژیست مراجعه کنید.
روشهای تشخیص کیست کورتیکال کلیه
معمولاً برای تشخیص کیست کورتیکال کلیه از سونوگرافی، سیتی اسکن و امآرآی استفاده میشود که در ادامه در مورد شیوۀ انجام هر روش توضیحاتی خواهیم داد:
۱. سونوگرافی
سونوگرافی نخستین و رایجترین روش برای تشخیص کیست کورتیکال است. این روش بدون درد و غیرتهاجمی است و بهخوبی میتواند کیستهای ساده و خوشخیم را از سایر ضایعات کلیه متمایز کند. در سونوگرافی، کیست بهصورت یک حفرۀ گرد یا بیضی با دیوارهی نازک و محتوای مایع شفاف دیده میشود. همچنین متخصص کلیه میتواند با سونوگرافی محل دقیق کیست را مشخص کند.
۲. سیتی اسکن
اگر نتیجۀ سونوگرافی، مبهم یا ظاهر کیست مشکوک به پیچیدگی یا بدخیمی باشد، پزشک انجام سیتی اسکن با تزریق مادۀ حاجب را توصیه میکند. این روش کمک میکند تا ویژگیهای داخلی کیست، ضخامت دیواره، وجود کلسیفیکاسیون (Calcification) یا تودۀ جامد بررسی شود. بر اساس این یافتهها، پزشک نوع کیست را طبق سیستم بوسنیاک طبقهبندی میکند.
۳. امآرآی (MRI)
در برخی موارد، بهویژه وقتی سیتیاسکن قابل انجام نباشد (مثلاً در بیماران حساس به ماده حاجب یا زنان باردار)، از MRI استفاده میشود. این روش، دقت بالایی در تفکیک کیستهای ساده از کیستهای پیچیده دارد و میتواند تغییرات جزئی در بافت کلیه را نشان دهد.
درمان کیست کورتیکال کلیه
در بیشتر موارد، کیست کورتیکال کلیه نیازی به درمان ندارد و تنها کافی است بیمار تحت پیگیری دورهای قرار گیرد. تصمیم پزشک متخصص کلیه برای درمان، به اندازۀ کیست، محل آن، وجود علائم و احتمال بدخیمی بستگی دارد. در ادامه دربارۀ روشهای درمان کیست کورتیکال صحبت خواهیم کرد.
۱. درمان محافظهکارانه یا پیگیری فعال (بدون جراحی)
اگر کیست کوچک، ساده و خوشخیم باشد، بهترین روش، درمان محافظهکارانه یا پیگیری فعال است. در این حالت، پزشک با چکاپ دورهای (سونوگرافی هر 6 تا 12 ماه) وضعیت کیست را بررسی میکند. اگر کیست تغییر اندازه یا ساختار نداشته باشد، نیازی به مداخله نیست.
۲. درمان دارویی
درمان دارویی مستقیمی برای از بین بردن کیست وجود ندارد، اما پزشک ممکن است داروهایی برای کنترل فشار خون یا عفونت کیست تجویز کند. اگر کیست منجر به عفونت شود، از آنتیبیوتیکها استفاده میگردد.
۳. تخلیۀ کیست با سوزن
اگر کیست بزرگ باشد یا درد و فشار ایجاد کند، از درمانهای کمتهاجمی استفاده میشود. یکی از روشهای درمان کمتهاجمی، تخلیۀ کیست با سوزن است که با هدایت سونوگرافی یا سیتی اسکن انجام میشود.
بعد از تخلیه، گاهی یک مادۀ اِسکلروزانت (مانند الکل یا مواد مشابه) برای جلوگیری از پر شدن مجدد کیست، تزریق میگردد. این ماده، باعث تخریب سلولهای پوششی دیوارۀ کیست میشود و از ترشح مجدد مایع و بزرگ شدن دوبارۀ کیست جلوگیری میکند.
۴. جراحی لاپاراسکوپی
درصورتیکه کیست، بزرگتر، پیچیدهتر و عودکننده باشد، کیست با جراحی لاپاراسکوپی و بهصورت کمتهاجمی از روی سطح کلیه برداشته میشود. این روش، دقت بالا و دوران نقاهت کوتاهی دارد.
۵. آبلِیشِن (Ablation)
در سالهای اخیر، روشهای درمان جدید و کمتهاجمیتر مانند آبلِیشِن با امواج رادیویی یا درمان با انرژی لیزر برای از بین بردن کیستهای انتخابی مورد استفاده قرار گرفتهاند. کاربرد لیزر در کیستهای ساده چندان رایج نیست و بهطور کلی این روشها معمولاً زمانی استفاده میشوند که:
- بیمار کاندید مناسب جراحی لاپاراسکوپی نیست؛
- کیست در محل خاص یا عمیق قرار دارد که دسترسی جراحی را دشوار میکند؛
- کیست باعث درد قابل توجه یا اختلال عملکرد شده باشد و روشهای سادهتر (مثل تخلیۀ کیست با سوزن) مؤثر نبوده باشند.
جمعبندی
کیست کورتیکال کلیه معمولاً یک ضایعۀ خوشخیم است که در بخش بیرونی کلیه (کورتکس) تشکیل میشود. این کیست در اغلب موارد، بدون علامت هستند، خطری برای سلامت فرد ندارد و تنها در چکاپهای تصویربرداری (مثل سونوگرافی) شناسایی میشوند. البته درصورت بزرگ شدن یا تعدد آنها، ممکن است باعث درد پهلو، افزایش فشار خون یا اختلال در عملکرد کلیه شوند.
تشخیص کیست کورتیکال، به کمک سونوگرافی و درصورت لزوم با سیتی اسکن (جهت طبقهبندی دقیق بوسنیاک) انجام میشود. بهترین درمان برای کیستهای ساده، مراجعۀ منظم به اورولوژیست و پیگیری فعال و دورهای با تصویربرداری است تا مطمئن شوید تغییری رخ نمیدهد. در صورت بروز علائم یا شک به بدخیمی، پزشک روشهای درمانی دقیقتری مثل تخلیه، جراحی یا درمان کمتهاجمی را تجویز خواهد کرد.
درصورت مشاهدۀ علائم کیست کورتیکال کلیه، میتوانید به پزشک متخصص اورولوژی مراجعه کنید تا به علت این علائم پی ببرد و درمان مناسب را تجویز کند.
