ویروس HPV چیست؟ روش‌های انتقال، پیشگیری و درمان

اگر تاکنون اسم ویروس HPV یا ویروس پاپیلومای انسانی را شنیده باشید، احتمالاً این سؤالات برایتان پیش‌ آمده است که:

• ویروس HPV چیست؟
• چه افرادی در معرض خطر هستند؟
• آیا این ویروس می‌تواند منجر به بیماری‌های جدی شود؟

این ویروس انواع مختلفی دارد؛ برخی بی‌خطر هستند و صرفاً موجب زائده‌هایی به اسم زگیل تناسلی می‌شوند؛ اما برخی دیگر از انواع آن خطرناک هستند و علاوه بر زگیل باعث بیماری‌هایی مانند سرطان دهانۀ رحم می‌شوند.

در این مقاله قصد داریم با استناد به منابع معتبر بین‌المللی مانند سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها (CDC)، به این سؤال پاسخ دهیم که ویروس HPV چیست و چرا باید ماهیت و علائم درگیری با این ویروس را بشناسید. اگر ذهن شما هم درگیر این موضوع است، در ادامه با ما همراه باشید.

ویروس HPV چیست؟ و چرا باید در مورد آن بدانید؟

ویروس HPV یا ویروس پاپیلومای انسانی (Human Papillomavirus)، یکی از ویروس‌هایی ا‌ست که بخش‌های مختلف بدن را درگیر می‌کند. بیش از ۲۰۰ نوع مختلف از این ویروس وجود دارد که حدود ۴۰ نوع آن می‌توانند ناحیۀ تناسلی، دهانه رحم، واژن، آلت تناسلی، مقعد و حتی گلو را درگیر کنند.

در اغلب موارد افراد متوجه نمی‌شوند که دچار عفونت HPV شده‌اند؛ چون در بیشتر موارد، این عفونت علائمی ندارد و در موارد کم‌خطر سیستم ایمنی بدن آن را از بین می‌برد.

ماهیت ویروس HPV و نحوه اثرگذاری آن در بدن

ویروس HPV (ویروس پاپیلومای انسانی) یک ویروس بسیار شایع است که پوست و مخاط بدن را درگیر می‌کند و از طریق تماس نزدیک (به‌ویژه رابطه جنسی) منتقل می‌شود. ساختار ژنتیکی‌ این ویروس از نوع DNA است و درون یک پوسته پروتئینی بدون پوشش چربی قرار دارد که همین باعث می‌شود مقاومت بالایی در محیط داشته باشد.

 وقتی HPV از طریق خراشیدگی‌های ریز وارد بدن شود، به سلول‌های سطحی پوست یا مخاط نفوذ می‌کند و بعد همراه با رشد طبیعی سلول‌ها، تکثیر پیدا می‌کند. در بیشتر افراد، بدن طی چند ماه تا دو سال ویروس را از بین می‌برد؛ اما در برخی موارد، ویروس باقی می‌ماند و ممکن است به شکل زگیل یا حتی ضایعات پیش‌سرطانی و سرطانی خود را نشان دهد.

انواع پرخطر ویروس HPV مثل نوع ۱۶ و ۱۸ در واقع به این دلیل خطرناک هستند که عملکرد طبیعی سلول‌ها را مختل می‌کنند. یکی از این اختلال‌ها غیرفعال کردن پروتئین‌های  است که جلوی سرطان را می‌گیرند (مثل پروتئین‌های p53 و pRb). در این شرایط سلول‌ها به طور غیر عادی رشد می‌کنند و زمینه‌ساز سرطان‌هایی مانند سرطان دهانه رحم، مقعد، آلت تناسلی یا دهان می‌شوند.

آمار ابتلا به عفونت HPV

طبق گزارشی که HPV information centre در سال ۲۰۲۳ از آمار مبتلایان ایران منتشر کرد، حدود ۲.۸ درصد زنان ایرانی که دارای نتایج سیتولوژی طبیعی هستند (بدون ضایعه)، به ویروس HPV مبتلا بودند. شایع‌ترین نوع ویروس شناسایی شده در این گروه از زنان، نوع ۱۶ (با ۲.۲ درصد) و پس از آن نوع ۱۸ (با ۰.۶ درصد) است که از انواع پرخطر هستند.

در خصوص مردان، این گزارش تصریح می‌کند که داده‌ای در مورد شیوع HPV تناسلی در ایران در دسترس نیست. با این حال، یک مطالعه بر روی نمونه‌های مخاط دهان افراد بی‌علائم، شیوع ۶.۱ درصدی HPV را گزارش کرده است.

انواع ویروس HPV

این ویروس بیش از ۲۰۰ سویۀ مختلف دارد و هر کدام به نوعی باعث ایجاد مشکلات کوچک و بزرگ در بدن ما می‌شوند. در حالت کلی  انواع این ویروس را می‌توان به دو دسته زیر تقسیم کرد:

راه‌های انتقال ویروس HPV چیست؟

مهم‌ترین راه انتقال ویروس HPV تماس مستقیم پوست با پوست در رابطۀ جنسی است؛ اما انتقال از راه وسایل مشترک یا مادر به نوزاد نیز ممکن است. در ادامه تمام این موارد را بررسی می‌کنیم.

۱. تماس پوست با پوست

ویروس HPV یا همان پاپیلومای انسانی در اغلب موارد از طریق تماس پوستی منتقل می‌شود. در واقع وقتی پوست هر ناحیه‌ای از بدن مثل واژن، آلت تناسلی یا مقعد با پوست فردی که ویروس را در بدن خود دارد، تماس پیدا ‌کند، احتمال انتقال ویروس وجود خواهد داشت.

نکته:

۱. احتمال انتقال ویروس در رابطه جنسی دهانی، واژینال یا مقعدی وجود دارد.

۲. انتقال ویروس HPV هیچ ارتباطی به دخول کامل ندارد؛ هر گونه رابطه جنسی که منجر به تماس پوست با پوست شود، احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.

۲. استفاده مشترک از وسایل

یکی دیگر از راه‌های انتقال این ویروس، استفاده مشترک از وسایل شخصی مانند حوله، لباس‌زیر یا تیغ اصلاح است. نکته مهم این است که احتمال انتقال در این حالت بسیار پایین است ولی همین مقدار  اندک را هم نباید نادیده گرفت.

۳. انتقال از مادر به نوزاد

یکی دیگر از راه‌های انتقال HPV، انتقال از مادر به نوزاد هنگام زایمان طبیعی است. اگر مادر به ویروس HPV مبتلا باشد، این احتمال وجود دارد که نوزاد هنگام عبور از کانال زایمان، به این عفونت ویروس مبتلا شود.

نقش سیستم ایمنی در مهار ویروس HPV چیست؟

سیستم ایمنی بدن نقش بسیار مهمی در کنترل و از بین بردن ویروس HPV دارد و به همین دلیل بسیاری از افراد حتی متوجه نمی‌شوند که درگیر این ویروس هستند و فقط درصد کمی از افراد دچار مشکلات و عوارض جدی ناشی از این ویروس می‌شوند. 

حدود ۹۰٪ از عفونت‌های HPV  توسط سیستم ایمنی بدن از بین می‌روند و به‌طور کلی هیچ علامتی ندارند. (منبع)

بر این اساس تنها درصد کمی از عفونت‌های HPV به‌دلیل ضعف دستگاه ایمنی بدن به مراحل مزمن  می‌رسند یا باعث ضایعات پیش‌سرطانی و سرطانی می شوند.

علائم و نشانه‌های ویروس HPV چیست؟

ویروس HPV معمولاً ناحیه تناسلی را درگیر می‌کند و در اغلب موارد بدون علامت است، به‌خصوص اگر عفونت ویروسی در مراحل اولیه باشد.

با این حال رایج‌ترین نشانۀ درگیری بدن با این ویروس، زگیل‌های تناسلی است. این زگیل‌ها به شکل توده‌های پوسته‌پوسته و برجسته شبیه گل‌کلم روی پوست رشد می‌کنند. زگیل‌های تناسلی معمولاً در اثر ابتلا به ویروس‌های کم‌خطر HPV ظاهر می‌شوند و معمولاً باعث خارش یا احساس ناراحتی در ناحیه تناسلی می‌شوند.

عفونت HPV گاهی ناحیه گلو و دهان را هم درگیر می‌کند. در این حالت معمولاً فرد بیمار علائمی مانند سرفه، گرفتگی صدا، درد هنگام بلع یا تورم غدد لنفاوی را تجربه می‌کند. این علائم بیشتر در مراحل پیشرفته یعنی وقتی عفونت به سرطان تبدیل شده باشد، بروز پیدا می‌کنند.

تفاوت علائم HPV در مردان و زنان

علائم HPV در مردان و زنان تا حدی متفاوت است. این ویروس در زنان علاوه بر اینکه باعث بروز زگیل تناسلی می‌شود، در بعضی موارد باعث تغییر سلول‌های دهانه رحم و شکل‌گیری توده‌های سرطانی در این ناحیه می‌شود. مورد دوم ممکن است علامتی نداشته باشد و تنها در تست‌های غربالگری مشخص می‌شود.

در مردان نیز این عفونت معمولاً بدون علامت است و توسط سیستم ایمنی بدن از بین می‌رود. با این حال، برخی انواع HPV ممکن است باعث ایجاد زگیل تناسلی در نواحی اطراف آلت، بیضه یا مقعد شوند. این زگیل‌ها معمولاً بدون درد هستند. در موارد نادر نیز عفونت‌ HPV باعث سرطان آلت تناسلی، مقعد یا حلق (ناحیه گلو و لوزه‌ها) در مردان می شوند که در مراحل اولیه علائمی ندارند.

ارتباط بین سرطان دهانه رحم و ویروس HPV چیست؟

بیش از 70 درصد از سرطان‌های دهانه رحم در اثر درگیری بدن با انواع پرخطر ویروس مثل نوع 16 و 18 ایجاد می‌شود. به همین دلیل غربالگری‌های منظم مانند تست پاپ اسمیر برای زنانی که زندگی جنسی فعالی دارند، از اهمیت زیادی برخوردار است. فراموش نکنید که شناخت علائم ویروس HPV، ازجمله زگیل تناسلی و تغییرات پیش سرطانی، اهمیت خاصی در پیشگیری و کنترل این عفونت دارد.

روش‌های تشخیص ویروس HPV چیست؟

با توجه به اینکه یکی از مهم‌ترین علائم درگیری بدن با ویروس HPV، زگیل‌های تناسلی هستند، اصلی‌ترین روش تشخیص معاینه و بررسی مستقیم ناحیه تناسلی است.

البته همان‌طور که قبلاً گفتیم انواع پرخطر این ویروس هیچ علامتی ندارند و معمولاً از طریق تست‌های غربالگری مانند پاپ اسمیر (Pap smear) و آزمایش HPV تشخیص داده می‌شوند:

• روش تشخیص در زنان: طبق توصیه سازمان CDC (مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها)، زنان بین ۲۱ تا ۶۵ سال باید به‌طور منظم تحت غربالگری‌های دوره‌ای مثل تست‌های HPV-DNA و تست‌های ترکیبی (پاپ اسمیر + PCR) قرار بگیرند.
• روش تشخیص در مردان: در مردان برای تشخیص ویروس HPV می‌توان از آزمایش HPV PCR استفاده کرد. در صورتی که فرد مشکوک به سرطان مقعد یا گلو باشد هم از بیوپسی یا تست‌های مولکولی برای تشخیص استفاده می‌شود.

واکسن HPV و اهمیت آن

تزریق واکسن HPV یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از ابتلا به ویروس پاپیلومای انسانی و بیماری‌های مرتبط با آن (به‌خصوص سرطان دهانه رحم) است. از شناخته‌شده‌ترین واکسن‌هایی که برای پیشگیری از ابتلا به عفونت HPV استفاده می‌شوند، می‌توان به واکسن‌ گارداسیل (Gardasil) و گاردیسان اشاره کرد.

اثربخشی واکسن HPV (به‌ویژه واکسن‌ گارداسیل) بسیار بالا است؛ به‌طوری‌که تقریباً ۹۰٪ یا بیشتر، از عفونت‌های ناشی از انواع هدف واکسن (به‌ویژه HPV-۱۶ و ۱۸) و ضایعات پیش‌سرطانی مرتبط جلوگیری می‌کند.

نکته: واکسن HPV باعث محافظت ۱۰۰٪ نمی‌شود؛ بنابراین حتی پس از تزریق آن، نباید غربالگری سرطان دهانه رحم را فراموش کنید.

عوارض جانبی واکسن HPV

این واکسن هم همچون واکسن‌های دیگر ممکن است علائم خفیف و موقتی داشته باشد؛ مثل درد یا تورم در محل تزریق، تب و علائمی شبیه آنفولانزا مانند خستگی و درد عضلانی. در موارد بسیار نادر ممکن است بدن واکنش‌های آلرژیکی شدید نشان دهد که در این صورت باید فوراً به پزشک مراجعه کنید.

سن مناسب تزریق واکسن HPV

بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها (CDC)، بهترین زمان دریافت واکسن با هدف پیشگیری از HPV، قبل از شروع فعالیت جنسی و بین سنین ۱۱ تا ۱۲ سال است. واکسن HPV را می‌توان تا ۴۵ سالگی هم تزریق کرد؛ اما اثربخشی در سنین بالاتر کمتر و وابسته به شرایط فردی است.

واکسن HPV در ایران نیز خوشبختانه در دسترس قرار دارد و شما می‌توانید پس از مشورت با پزشک، این واکسن‌ها را دریافت کنید.

درمان‌های مؤثر برای HPV 

ویروس HPV هیچ درمان قطعی ندارد و به عبارتی هدف از اقدامات درمانی، کنترل عوارض ناشی از عفونت HPV مانند زگیل‌های تناسلی و رشد سلول‌های غیرطبیعی پیش سرطانی است. برای حذف زگیل تناسلی، روش‌های مختلفی وجود دارد:

• دارودرمانی: برخی داروها باعث تحریک سیستم ایمنی می‌شوند و برخی دیگر از داروها مانند پودوفیلین (Podophyllin) مستقیماً روی زگیل‌ها اثر می‌گذارند و باعث از بین رفتن آن‌ها می‌شوند.

• روش‌های کلینیکی: درصورتی‌که درمان دارویی مؤثر نباشد، می‌توان از روش‌های درمانی فیزیکی مانند کرایوتراپی (سرما درمانی با نیتروژن مایع)، لیزر درمانی، الکتروکوتری (سوزاندن با جریان الکتریکی) و جراحی استفاده کرد.

برای حذف زگیل تناسلی به‌هیچ‌وجه سراغ درمان‌های خانگی و گیاهی نروید. این روش‌ها مبنای علمی ندارند و در حذف زگیل بی‌اثرند. علاوه‌برآن، باعث تحریک و آسیب پوست و گسترش عفونت می‌شوند؛ بنابراین بهتر است برای درمان HPV در ایران به مراکز تخصصی مراجعه کنید.

ارتباط سرطان با ویروس HPV چیست؟

ویروس HPV نقش مهمی در ابتلا به سرطان دهانه رحم دارد، به‌ویژه نوع‌های پرخطر ۱۶ و ۱۸ که باعث تغییرات پیش سرطانی در سلول‌های دهانه رحم می‌شوند؛ این تغییرات درصورتی‌که به‌موقع شناسایی نشوند، به‌مرور به سرطان دهانه رحم منجر خواهند شد. علاوه بر سرطان دهانه رحم، HPV باعث سرطان‌های مقعد و گلو نیز می‌شود.

استفاده از واکسن بهترین راه پیشگیری از HPV و جلوگیری از بیماری‌های جدی‌تر ناشی از این ویروس است.

پیشگیری از ابتلا به ویروس HPV 

ویروس HPV به‌راحتی از طریق تماس پوست با پوست به فرد دیگر منتقل می‌شود و به همین دلیل پیشگیری از آن بسیار چالش‌برانگیز است. با این حال اقدامات زیر تا حد بسیار زیادی از ابتلا به این ویروس و عفونت ناشی از آن جلوگیری می‌کنند:

واکسن

یکی از مهم‌ترین روش‌های پیشگیری، دریافت واکسن HPV است که حتی در کسانی که بعد از شروع فعالیت جنسی آن را دریافت می‌کنند هم اثربخش است و از ابتلای آن‌ها به انواع پرخطر ویروس جلوگیری می‌کند.

کاندوم

استفاده از کاندوم نیز ریسک انتقال HPV را کاهش می‌دهد، اما به‌طور کامل از انتقال ویروس جلوگیری نمی‌کند، چون ویروس می‌تواند از تماس پوست فرد بیمار با قسمتی از پوست که توسط کاندوم پوشیده نشده است، انتقال پیدا کند. از این رو استفاده از کاندوم همراه با دیگر روش‌های پیشگیری اثربخشی بهتری خواهد داشت.

سبک زندگی سالم

در نهایت اینکه داشتن سبک زندگی سالم و محدود کردن تعداد شرکای جنسی، نقش مهمی در کاهش احتمال ابتلا به HPV دارد.

سخن پایانی

ویروس HPV یکی از عفونت‌های ویروسی بسیار شایع است که اغلب هیچ علامتی ندارد، اما در بعضی موارد می‌تواند باعث مشکلاتی مثل زگیل‌های تناسلی یا حتی سرطان دهانه رحم شود. 

خوشبختانه با واکسیناسیون، انجام مرتب تست‌های غربالگری و رعایت نکات ساده‌ای مثل استفاده از کاندوم و داشتن سبک زندگی سالم، می‌توان خطر ابتلا به این ویروس و بیماری‌های جدی‌تری مثل سرطان را به‌طور چشمگیری کاهش داد. 

در این میان اطلاع‌رسانی و آموزش هم نقش مهمی در جلوگیری از ابتلا به HPV و حتی کنترل عفونت دارد؛ بنابراین اگر هر سؤال یا نگرانی در این خصوص دارید، بهتر است که با پزشک مشورت کنید.

سوالات متداول