- چرا معاینۀ پروستات اهمیت دارد؟
- معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE) و نقش آن در تشخیص
- آزمایش DRE چگونه انجام میشود؟
- تفاوت DRE با سایر آزمایشهای تشخیص مشکلات پروستات
- آزمایش DRE برای تشخیص چه بیماریهایی کاربرد دارد؟
- چه کسانی باید آزمایش پروستات بدهند؟
- سن شروع ارزیابی و غربالگری پروستات
- علائمی که نباید نادیده بگیرید
- نقش سابقۀ خانوادگی در نیاز به بررسی پروستات
- آمادگی برای معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE)
- مراحل، زمان و حس بیمار در حین معاینۀ پروستات بهروش DRE
- مراقبتهای بعد از معاینه DRE و توصیههای پزشک
- جمعبندی
- سوالات متداول
معاینۀ پروستات از طریق مقعد در مردان چگونه است؟ این سؤال برای بسیاری از آقایان با نگرانی همراه است، چون شنیدن نام معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE) معمولاً با ترس از درد یا احساس خجالت همراه میشود.
اما واقعیت این است که این آزمایش یک معاینۀ کوتاه، ساده و کمهزینه است که به پزشک در تشخیص بیماریهای پروستات کمک میکند. این معاینه بهتنهایی ابزار اصلی غربالگری سرطان پروستات نیست، اما میتواند بهعنوان یک روش تکمیلی در کنار آزمایش PSA و تصویربرداری به تشخیص زودتر برخی مشکلات کمک کند.
در این مطلب توضیح میدهیم:
- آزمایش دیجیتال رکتوم دقیقاً چگونه انجام میشود
- آیا دردناک است یا نه
- در چه شرایطی انجام آن توصیه میشود
- و چرا نباید از این معاینه ساده ترسید
چرا معاینۀ پروستات اهمیت دارد؟
معاینۀ پروستات بخشی از ارزیابی سلامت مردان است و میتواند به تشخیص زودتر برخی بیماریهای شایع پروستات کمک کند.
پروستات غدهای کوچک است که در زیر مثانه و اطراف مجرای ادرار قرار دارد. هر تغییری در این غده میتواند بر جریان ادرار، عملکرد جنسی و در برخی موارد باروری مردان تأثیر بگذارد.
بسیاری از مشکلات پروستات (بهویژه در مراحل اولیه) ممکن است بدون علامت باشند. به همین دلیل پزشکان معمولاً از ترکیب روشهای مختلف برای بررسی سلامت پروستات استفاده میکنند، از جمله:
مهمترین دلایل انجام معاینۀ پروستات
پزشکان معمولاً معاینۀ پروستات را با توجه به سن، علائم بالینی و نتایج سایر آزمایشها انجام میدهند تا بتوانند در کنار روشهایی مثل PSA (سنجش میزان آنتیژن پروستات در خون) و تصویربرداری، ارزیابی دقیقتری از سلامت پروستات داشته باشند.
۱. بررسی سرطان پروستات: سرطان پروستات یکی از شایعترین سرطانهای مردان است. تشخیص زودهنگام با ترکیب PSA، تصویربرداری و در برخی موارد معاینه فیزیکی، میتواند به بهبود نتایج درمان کمک کند.
۲. تشخیص بزرگی خوشخیم پروستات (BPH): این مشکل در سنین بالاتر شایع است و میتواند باعث تکرر ادرار، ضعیف شدن جریان ادرار و احساس تخلیه ناقص مثانه شود.
۳. شناسایی التهاب پروستات (پروستاتیت): التهاب پروستات معمولاً با علائمی مانند «درد در ناحیۀ لگن یا پرینه، سوزش ادرار و درد هنگام انزال» همراه است.
معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE) و نقش آن در تشخیص
آزمایش Digital Rectal Exam – که بهاشتباه به آن آزمایش دیجیتال رِکتوم میگویند – یکی از روشهای بالینی ساده برای ارزیابی فیزیکی پروستات است. در این معاینه، پزشک با واردکردن انگشت (با دستکش) به مقعد، «اندازه و سطح پروستات» را بررسی میکند تا هرگونه سفتی، برجستگی یا نامنظمی غیر طبیعی را تشخیص دهد.
معاینۀ DRE یک روش ساده و سریع است که میتواند در همان ویزیت اولیه اطلاعات بالینی ارزشمندی درباره وضعیت پروستات در اختیار پزشک قرار دهد؛ با این حال، این روش بهتنهایی برای غربالگری سرطان پروستات کافی نیست و باید در کنار تستهایی مانند PSA و بررسیهای تکمیلی استفاده شود.
آزمایش DRE چگونه انجام میشود؟
آزمایش DRE یک معاینۀ کوتاه و سرپایی است که معمولاً در مطب پزشک انجام میشود و نیاز به آمادگی خاصی ندارد. پزشک از طریق لمس پروستات از راه مقعد، موارد زیر را بررسی میکند:
- اندازه کلی پروستات
- قوام (نرم، سفت یا غیرطبیعی)
- وجود برجستگی، توده یا نامنظمی سطح غده
در صورت مشاهدۀ یافتههای مشکوک، ممکن است پزشک انجام آزمایشهای تکمیلی را توصیه کند.
تفاوت DRE با سایر آزمایشهای تشخیص مشکلات پروستات
ارزیابی سلامت پروستات معمولاً با ترکیب چند روش انجام میشود. مهمترین تفاوتها به شرح زیر است:
۱. آزمایش خون PSA
آزمایش PSA میزان آنتیژن اختصاصی پروستات را در خون اندازهگیری میکند. افزایش PSA میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد، از جمله:
- بزرگی خوشخیم پروستات (BPH)
- التهاب یا عفونت پروستات
- سرطان پروستات
آزمایش PSA ابزار اصلی غربالگری است، اما ممکن است نتایج مثبت یا منفی کاذب داشته باشد.
۲. سونوگرافی پروستات
سونوگرافی (بهویژه سونوگرافی ترانسرکتال) برای بررسی اندازه، شکل و ساختار پروستات استفاده میشود. این روش به تشخیص بزرگی پروستات و برخی تغییرات ساختمانی کمک میکند اما بهتنهایی برای تشخیص سرطان پروستات کافی نیست.
۳. آزمایش پروستات از طریق مقعد (DRE)
برخلاف PSA و سونوگرافی که غیر تماسی هستند، DRE یک معاینۀ تماسی است. پزشک با لمس مستقیم پروستات میتواند موارد زیر را ارزیابی کند:
- سفتی غیر طبیعی
- نامنظمی سطح پروستات
- وجود تودههای مشکوک قابل لمس
آزمایش DRE برای تشخیص چه بیماریهایی کاربرد دارد؟
آزمایش دیجیتال رکتوم میتواند به شناسایی اولیۀ برخی از مشکلات کمک کند، از جمله:
- سرطان پروستات (در صورت وجود توده یا سفتی قابل لمس)
- بزرگی خوشخیم پروستات (BPH)
- پروستاتیت (التهاب یا عفونت پروستات)
- برخی مشکلات ناحیۀ رِکتوم مانند هموروئید یا تودههای غیر طبیعی رکتال
در صورت وجود یافتههای مشکوک، معمولاً تستهای تکمیلی مانند PSA ،MRI پروستات و در صورت لزوم بیوپسی برای تشخیص قطعی انجام میشود.
چه کسانی باید آزمایش پروستات بدهند؟
برخی از بیماریهای پروستات ممکن است در مراحل اولیه بدون علامت باشند و تنها با ارزیابی بهموقع شناسایی شوند. به همین دلیل، این سؤال برای بسیاری از مردان مطرح است که بهترین زمان برای شروع بررسیهای پروستات چه زمانی است.
تصمیم برای انجام بررسیهای پروستات به چند عامل مهم بستگی دارد، از جمله:
- سن
- سابقۀ خانوادگی
- وجود علائم هشداردهنده
- عوامل خطر ژنتیکی
سن شروع ارزیابی و غربالگری پروستات
سن شروع ارزیابی و غربالگری پروستات به سطح ریسک هر فرد بستگی دارد و تصمیمگیری دربارۀ زمان و نوع بررسیها باید با درنظرگرفتن سابقۀ خانوادگی، عوامل ژنتیکی و نظر پزشک انجام شود.
۱. مردان با ریسک متوسط
مردان با ریسک متوسط بهتر است از حدود ۵۰ سالگی گفتوگو با پزشک را دربارۀ غربالگری پروستات شروع کنند.
۲. مردان پرخطر
افرادی که سابقۀ خانوادگی سرطان پروستات در بستگان درجۀ یک دارند، معمولاً باید از حدود ۴۵ سالگی ارزیابی را آغاز کنند.
۳. افراد با ریسک بسیار بالا
کسانی که برخی جهشهای ژنتیکی یا سابقۀ خانوادگی قوی دارند، بهتر است از حدود ۴۰ تا ۴۵ سالگی تحت ارزیابی قرار بگیرند.
علائمی که نباید نادیده بگیرید
وجود برخی علائم میتواند نشاندهندۀ مشکلات پروستات یا سایر بیماریهای دستگاه ادراری باشد. در صورت مشاهدۀ این نشانهها ارزیابی پزشکی در هر سنی توصیه میشود:
- تکرر ادرار، بهویژه در شب
- جریان ضعیف یا قطع و وصل شدن ادرار
- درد یا سوزش هنگام ادرار یا انزال
- وجود خون در ادرار یا منی
- احساس تخلیۀ ناقص مثانه
نقش سابقۀ خانوادگی در نیاز به بررسی پروستات
سابقۀ خانوادگی یکی از قویترین عوامل خطر سرطان پروستات است. مردانی که پدر، برادر یا سایر بستگان درجۀ یک آنها در سنین پایین به سرطان پروستات مبتلا شدهاند، در معرض خطر بالاتری قرار دارند.
حتی در صورت نداشتن علائم، این افراد باید ارزیابیهای دورهای را جدی بگیرند و در سنین پایینتر دربارۀ غربالگری با پزشک خود مشورت کنند.
| جدول خلاصۀ توصیهها | |
| گروه افراد | سن پیشنهادی برای شروع ارزیابی |
| مردان با ریسک متوسط | حدود ۵۰ سالگی |
| مردان با سابقۀ خانوادگی درجۀ یک | حدود ۴۵ سالگی |
| افراد با ریسک ژنتیکی بالا | ۴۰ تا ۴۵ سالگی |
| افراد دارای علائم ادراری یا خون در ادرار/منی | در هر سنی (نیاز به ارزیابی) |
آمادگی برای معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE)
این معاینه یکی از سادهترین روشها برای بررسی سلامت پروستات است و معمولاً به آمادگی پیچیدهای نیاز ندارد؛ رعایت چند نکته کوچک میتواند تجربه شما را راحتتر کند.
آیا باید ناشتا بود یا دارو مصرف کرد؟
- معمولاً نیازی به ناشتا بودن یا تغییر مصرف دارو نیست.
- میتوانید مانند روزهای عادی غذا و نوشیدنی مصرف کنید.
- اگر همزمان قرار است آزمایشهای دیگر مانند PSA یا بیوپسی انجام شود، پزشک ممکن است دستور خاص بدهد.
انتخاب لباس و همراه
- لباس راحت و آزاد بپوشید تا دسترسی به پایینتنه آسان باشد.
- نیازی به وسیلۀ خاصی نیست.
- اگر برای اولین بار است، حضور یک همراه میتواند استرس را کم کند.
وضعیت بدن هنگام معاینه
- رایجترین حالت، دراز کشیدن به پهلوی چپ با زانوهای خمشده است.
- گاهی حالت ایستاده و خمشده روی تخت هم استفاده میشود.
مراحل، زمان و حس بیمار در حین معاینۀ پروستات بهروش DRE
معاینه معمولاً کمتر از پنجدقیقه طول میکشد و مراحل سادهای دارد:
- پزشک شرایط شما را بررسی و سوالاتی درباره علائم میپرسد.
- لباسهای پایینتنه را درآورده و با گان یا پارچه پوشیده میشوید.
- پزشک دستکش میپوشد و ژل لغزنده روی انگشت میزند.
- انگشت به آرامی وارد رِکتوم میشود تا پروستات از نظر اندازه، سطح و برجستگی بررسی شود.
- دیوارۀ رکتوم نیز لمس میشود تا نشانههای غیرطبیعی شناسایی شود.
آیا معاینه پروستات دردناک است؟
- معمولاً فقط کمی فشار یا ناراحتی خفیف حس میشود.
- ممکن است احساس نیاز به دفع ادرار داشته باشید که طبیعی است و سریع برطرف میشود.
- درد شدید در معاینۀ معمول نیست و اگر رخ دهد، اغلب به علت مشکلات زمینهای مثل بواسیر یا شقاق است.
مدت زمان معاینه
- کل معاینه کمتر از پنج دقیقه طول میکشد.
- بیشتر زمان صرف آمادهسازی و توضیح پزشک میشود؛ لمس پروستات فقط چند ثانیه است.
مراقبتهای بعد از معاینه DRE و توصیههای پزشک
بیشتر بیماران پس از انجام معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE) مشکل خاصی ندارند و میتوانند بلافاصله به فعالیتهای روزمره خود برگردند. با این حال، آگاهی از چند نکتۀ ساده میتواند باعث آرامش خاطر بیشتر شما شود:
- احساس فشار یا ناراحتی خفیف پس از DRE معمولاً طبیعی است و طی مدت کوتاهی برطرف میشود.
- در افرادی که همزمان بواسیر یا شِقاق دارند، ممکن است لکۀ خفیف خون روی دستمال دیده شود که اغلب جای نگرانی ندارد.
در چه شرایطی باید با پزشک تماس بگیرید؟
هرچند این موارد نادر هستند، اما در صورت مشاهده علائم زیر بهتر است با پزشک تماس بگیرید:
- خونریزی زیاد یا طولانیمدت از مقعد
- درد شدید که پس از چند ساعت بهبود پیدا نکند
- تب یا علائم احتمالی عفونت
در مجموع، عوارض معاینۀ پروستات بهروش DRE بسیار محدود است و بیشتر افراد پس از انجام این بررسی هیچ علامت غیر عادی تجربه نمیکنند.
جمعبندی
اکنون میدانید معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE) در مردان چگونه انجام میشود؛ آزمایش DRE یکی از سادهترین و سریعترین روشها برای بررسی وضعیت کلی پروستات است.
این معاینه میتواند به شناسایی زودهنگام تغییراتی مانند بزرگی خوشخیم پروستات، التهاب یا یافتههای مشکوک کمک کند.
غربالگری پروستات بهویژه برای مردان بالای ۵۰ سال و افرادی که سابقۀ خانوادگی سرطان پروستات دارند، اهمیت بیشتری دارد. معمولاً درد در این معاینه بسیار خفیف است و بیشتر بیماران فقط احساس فشار مختصر را گزارش میکنند.
اگر در معرض خطر بالاتر هستید یا علائمی مانند تکرر ادرار، سوزش ادرار یا وجود خون در ادرار دارید، مراجعه به متخصص اورولوژی برای ارزیابی دقیقتر توصیه میشود.
