دیالیز فرایندی است که در صورت ناتوانی کلیهها در تصفیۀ خون، این وظیفه را بر عهده میگیرد تا سموم و مایعات اضافی از بدن خارج شوند. پزشک با بررسی موارد مختلفی از جمله عدد کراتین و رخ فیلتراسیون کلیه (GFR) تشخیص تشخیص میدهد به دیالیز نیاز دارید یا خیر. بنابراین، زمان شروع دیالیز فقط به عدد کراتین بستگی ندارد، چون این عدد تابع موارد مختلفی مثل سن، وزن و مقدار تودۀ عضلانی است.
در ادامۀ این مطلب راههای تشخیص نیاز به دیالیز و دائمی یا موقت بودن آن را توضیح می دهیم. همچنین به ضرورت و عملکرد دیالیز را توضیح میپردازیم و مراحل روشهای مختلف انجام آن را شرح میدهیم. همراه ما باشید.
دیالیز چه کاری انجام میدهد؟
دیالیز کلیه یک روش درمانی است که به عنوان جایگزینی برای عملکرد طبیعی کلیهها عمل میکند. زمانی که کلیهها قادر به تصفیه خون و دفع سموم، آب اضافی و تنظیم یونهای خون نیستند، این روش به کمک میآید.
در دیالیز خون (هِمودیالیز)، خون از بدن گرفته شده و توسط دستگاههای خاص تصفیه خون میشود تا مواد زائد از بدن خارج شوند. البته باید بدانید که دیالیز یک روش درمانی حمایتی است که به بیمار کمک میکند تا زندگی بهتری داشته باشد، اما این درمان به معنای درمان قطعی بیماریهای کلیه نیست.
دیالیز برای چه کسانی ضروری است؟
بهطورکلی دیالیز زمانی لازم میشود که فرد دچار نارسایی کلیه شود؛ یعنی عملکرد کلیهها به شدت کاهش یابد و بدن نتواند سموم و مواد زائد را از خون دفع کند. در ادامه، با جزئیات بیشتر، به افرادی اشاره میکنیم که به دیالیز نیاز دارند:
- افراد دارای نارسایی کلیه مزمن: زمانی که کلیهها به طور دائم از کار میافتند (مرحلۀ نهایی بیماری کلیه) و عملکرد کلیهها به کمتر از ۱۵ درصد ظرفیت طبیعی میرسد.
- افراد دارای نارسایی حاد کلیه (AKI): زمانی که کلیهها معمولاً به دلیل بیماری شدید، مسمومیت یا آسیب بهطور ناگهانی از کار میافتند. البته احتمال دارد نارسایی حاد کلیه موقتی باشد.
چطور بفهمم به دیالیز نیاز دارم؟
به طور کلی اگر کلیههایتان دیگر قادر به دفع سموم و مواد زائد از خون نباشند، ممکن است با علائم خطرناک زیر روبرو شوید:
- تجمع مایعات در ریهها (ادم ریوی)
- افزایش سطح پتاسیم که میتواند برای قلب تهدیدآمیز باشد
- گیجی و اختلال در تمرکز به دلیل تجمع سموم (آنسفالوپاتی)
- تهوع و استفراغ، بهویژه در صبحها
- خستگی شدید و ضعف مداوم
- ورم بدن، بهویژه در پاها، مچها و صورت
البته به این نکته توجه داشته باشید که تشخیص این موضوع کار پزشک است که با بررسی علائم بالینی و آزمایشهای خون تصمیم بگیرد آیا به دیالیز نیاز دارید یا خیر.
ارتباط بین پروتئین خون و نیاز به دیالیز
یکی از علائم مهمی که پزشک برای تشخیص نیاز به دیالیز به آن دقت میکند، میزان پروتئین خون است. زمانی که کلیهها آسیب میبینند، توانایی آنها در تصفیه خون و جلوگیری از دفع پروتئینها کاهش مییابد.
این وضعیت به نام پروتئینوری (Proteinuria) شناخته میشود که در آن پروتئینها، بهویژه آلبومین، از طریق ادرار دفع میشوند. آزمایش ادرار میتواند میزان پروتئین دفع شده را اندازهگیری کند و نشاندهندۀ شدت آسیب کلیهها باشد.
ارتباط بین کراتین خون و نیاز به دیالیز
کراتینین ماده زائدی است که از عضلات تولید میشود و کلیۀ سالم آن را دفع میکند. عدد کراتینین در آزمایش خون یک معیار مهم برای بررسی عملکرد کلیه است. با کمک این عدد مشخص شود کلیه این ماده را چطور تصفیه میکند و نیاز به دیالیز وجود دارد یا خیر.
البته فقط باتکیه بر عدد کراتین نمیتوان گفت فرد به دیالیز نیاز دارد. زیرا مقدار عادی کراتین در خون به سن و وزن بستگی دارد. پزشکان برای ارزیابی عملکرد کلیهها علاوه بر عدد کراتینین خون، به نرخ فیلتراسیون کلیه (GFR) نیز توجه میکنند.
در این حالت با در نظر گرفتن میزان کراتین خون، اگر GFR زیر ۱۵ باشد و علائمی مانند تهوع و گیجی هم ظاهر شود، پزشک تشخیص میدهد که دیالیز برای بیمار لازم است.
آیا میتوان شروع دیالیز را به تعویق انداخت؟
خبر خوب اینکه در مراحل اولیۀ نارسایی کلیۀ مزمن یعنی مراحل 3 و 4، هنوز فرصتهایی برای مدیریت بیماری و پیشگیری از رسیدن به مرحلۀ آخر و نیاز به دیالیز وجود دارد.
نکته: درمانهای گیاهی هرگز نمیتوانند جایگزین دیالیز شوند. همچنین در مرحلۀ آخر نارسایی کلیه یا نارسایی حاد، دیالیز کاملاً ضروری است و نمیتوان آن را به تعویق انداخت.
برخی از راهکارهای کمک به تعویق دیالیز عبارتند از:
- پرهیز از مصرف مسکنهایی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن؛
- رژیم غذایی مناسب برای پایین آوردن سطح کراتینین؛
- مدیریت مناسب فشار خون و دیابت؛
- ترک سیگار؛
- کاهش وزن.
انواع اصلی دیالیز: کدام روش برای شما مناسب است؟
برای درمان نارسایی کلیه، دو روش اصلی دیالیز به نام هِمودیالیز و دیالیز صِفاقی وجود دارد. هر دو روش هدف یکسانی دارند؛ یعنی پاکسازی خون از سموم و مواد زائد، اما روش انجام هر یک متفاوت است.
انتخاب روش مناسب دیالیز کلیه به وضعیت، ترجیحات شخصی و شرایط پزشکی شما بستگی دارد. در ادامه با هر دو روش دیالیز آشنا میشوید.
هِمودیالیز: (Hemodialysis) پاکسازی خون خارج از بدن
همودیالیز یکی از رایجترین روشهای دیالیز است که در آن خون توسط پمپ به دستگاه فرستاده میشود و از یک فیلتر مخصوص عبور میکند تا سموم و مواد زائد از آن حذف شوند.
سپس خون تمیز شده به بدن باز میگردد. این روش معمولاً سه بار در هفته و هر بار به مدت ۳ تا ۴ ساعت انجام میشود.
انواع دسترسی عروقی (راههای اتصال به دستگاه)
برای انجام همودیالیز، لازم است مسیری مناسب برای دسترسی به جریان خون ایجاد شود. این دسترسی میتواند دائمی یا موقت باشد و انتخاب آن به شرایط جسمی شما و زمان باقیمانده تا شروع دیالیز بستگی دارد.
دسترسی هایدائم از طریق جراحی ایجاد میشوند و باید ۲ تا ۳ ماه پیش از شروع دیالیز انجام شوند تا رگها فرصت کافی برای ترمیم و داشته باشند بتوانند فشار سوزنهای دیالیز را تحمل کنند.
۱. فیستولا (دائمی): در این روش، یک شریان و یک ورید به هم متصل میشوند تا مسیر طبیعی و مناسبی برای دیالیز ایجاد شود.
۲. گرافت (Graft) یا رگ مصنوعی (دائمی): در این روش، بهجای اتصال مستقیم رگها، از یک لوله مصنوعی برای اتصال شریان و ورید استفاده میشود..
۳. دسترسی موقت با کاتِتِر (Catheter): کاتِتِر (شالدون) لولهای است که در گردن یا سینه قرار میگیرد. این وسیله یک روش دسترسی سریع اما موقت است , معمولاً در شرایطی استفاده میشود که دسترسی دائمی هنوز آماده نشده یا به دیالیز فوری نیاز دارید. کاتِتِر خطر عفونت بیشتر و عملکرد ضعیفتری نسبت به فیستولا و گرافت دارد.
نکته: روش های دائمی برای دیالیز مکرر مناسبتر هستند و چون بهصورت دائمی در بدن ایجاد میشوند، خطر عفونت کمتری نسبت به روش موقت دارند. اگر زمان کافی برای ایجاد و آمادهسازی این دسترسیها وجود نداشته باشد، ممکن است به استفاده از روش موقت نیاز پیدا کنید.
محل انجام هِمودیالیز
همودیالیز را میتوانید در دو مکان مختلف انجام دهید:
- در مرکز درمانی: درمان تحت نظارت پرستاران در مراکز دیالیز مشهد و بیمارستانها انجام میشود. این روش معمولاً در برنامه زمانی ثابت و بهصورت گروهی است.
- در خانه: برخی بیماران میتوانند پس از آموزشهای لازم، دیالیز را در خانه انجام دهند. در این حالت، دستگاههای کوچکتر و برنامه انعطافپذیرتر است.
مراحل: دستگاه دیالیز چگونه کار میکند
فرآیند همودیالیز بر اساس مراحل مختلفی برای تصفیه خون انجام میشوند. این مراحل به ترتیب به شرح زیر است:
۱. آمادهسازی: ابتدا پرستار وزن و فشار خون شما را بررسی میکند. سپس محل اتصال را که ممکن است فیستول، گِرافت یا کاتِتِر باشد را تمیز کرده و در آن ناحیه بیحسی تزریق میکند.
۲. اتصال (سوزنگذاری): بعد از آن، دو تا سوزن به محل اتصال وارد میشود؛ یکی از سوزنها خون را از بدن شما به دستگاه میبرد و دیگری خون تصفیهشده را به بدن باز میگرداند.
۳. فیلتر کردن (در دیالیزر): خون وارد دستگاه دیالیز شده و از فیلترهایی با الیاف توخالی عبور میکند. در این مرحله، مایع دیالیز سموم و مواد زائد را از خون شما جدا میکند.
۴. آبگیری (اولترافیلتراسیون): دستگاه بهطور همزمان آب اضافی بدنتان را از خون خارج میکند. این مرحله به دیالیز خشک معروف است که در آن مایعات اضافی بدن تخلیه میشود.
۵. پایان: در پایان درمان، پرستار سوزنها را از بدن شما خارج کرده و محل آن را پانسمان میکند. سپس پزشک متخصص وزن شما را بررسی میکند تا به وزن خشک برسید؛ یعنی وزنی که باید پس از تخلیه مایعات اضافی بدن داشته باشید.
علائم از کار افتادن فیستول دیالیز
فیستول دیالیز به مرور زمان ممکن است از کار بیفتد یا دچار مشکلاتی شود. علائم این مشکلات عبارتند از:
- عدم لرزش یا ویبره زیر دست؛
- قرمزی، چرک به دلیل عفونت فیستول؛
- خونریزی طولانی پس از کشیدن سوزن.
دیالیز صفاقی: پاکسازی در داخل بدن
در دیالیز صِفاقی، برای پاکسازی خون از پرده شکم (صِفاق) به عنوان فیلتر استفاده میشود. در این روش، نیازی به خونگیری یا سوزن نیست. مراحل این روش بهطور ساده به شرح زیر است:
۱. مایع مخصوص از طریق لوله شکمی (کاتِتِر) وارد شکم میشود. در این مرحله ممکن است احساس کنید معدهتان پر شده است.
۲. مایع حدود ۴ تا ۶ ساعت در شکمتان باقی میماند و قند موجود در آن، سموم و آب اضافی بدن را از خون جذب میکند.
۳. پس از این مدت، مایع آلوده به داخل کیسۀ تخلیه ریخته میشود.
۴. بلافاصله مایع جدید وارد شکم شده و این فرآیند تکرار میشود.
دیالیز صفاقی یک روش دیالیز در منزل است که به شما این امکان را میدهد که در خانه درمان شوید و بهراحتی فعالیتهای روزانهتان را ادامه دهید.
درمان جایگزینی مداوم کلیه (CRRT)
درمان جایگزینی مداوم کلیه (CRRT) یک روش دیالیز اورژانسی ۲۴ ساعته است که بهآرامی انجام میشود. این روش برای بیماران بدحالی که در کما به سر میبرند یا دچار با نارسایی حاد کلیه (AKI) و ناپایداری هِمودینامیک هستند کاربرد دارد. این روش فقط در بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان (ICU) قابل استفاده است.
CRRT به آرامی مایعات و الکترولیتها را تنظیم میکند و فشار خون بیمار را ثابت نگه میدارد. روش «جایگزینی مداوم کلیه» به دلیل نرخ پایینتر برداشت مایعات، عوارض «قلبی-عروقی» کمتری نسبت به دیالیز معمولی دارد.
مقایسه همودیالیز و دیالیز صفاقی
در ادامۀ مقایسۀ روشهای مختلف دیالیز، حالا به بررسی دو روش اصلی، یعنی همودیالیز و دیالیز صفاقی میپردازیم:
| ویژگی | همودیالیز | دیالیز صفاقی |
| محل انجام | معمولاً در کلینیک یا بیمارستان | قابل انجام در خانه |
| عوارض | احتمال ابتلا به بیماریهای قلبی عروقی | خطر بیشتر عفونت به دلیل التهاب صفاق (پِریتونیت) و استفاده از کاتِتِر |
| آزادی بیمار | وابستگی به مراکز درمانی | امکان انجام در خانه |
| هزینۀ دیالیز | هزینۀ بالا به دلیل تجهیزات و نیروی انسانی متخصص | هزینۀ کمتر، بهویژه به دلیل انجام در منزل |
هزینۀ دیالیز کلیه چقدر است؟
هزینۀ دیالیز کلیه به عوامل مختلفی بستگی دارد که عبارتند از:
۱. نوع مرکز درمانی: دیالیز در مراکز دولتی معمولاً هزینه کمتری دارد، در حالی که قیمت دیالیز آزاد در مراکز خصوصی بالاتر است.
۲. روش دیالیز: هزینۀ همودیالیز معمولاً بیشتر از دیالیز صفاقی است.
۳. محل انجام درمان: هزینه دیالیز در منزل (خصوصاً دیالیز صفاقی) نسبت به درمان در مراکز درمانی کمتر است.
۴. پوشش بیمه دیالیز: بسیاری از بیمههای تکمیلی هزینۀ دیالیز را پوشش میدهند.
۵. مزایای بیماران خاص: بیماران با نارسایی مزمن کلیه تحت پوشش «بنیاد امور بیماریهای خاص» قرار میگیرند و از مزایای خاص بیمهای و درمانی برخوردار میشوند که هزینهها را کم میکند.
آمادگی برای دیالیز
آمادگی برای دیالیز شامل مراحل مختلفی است که باید قبل از شروع درمان به آنها توجه کنید. این مراحل به شما کمک میکنند تا به بهترین شکل ممکن برای درمان آماده شوید:
- پزشک آزمایشات لازم را انجام میدهد تا بررسی کند دیالیز به اندازه کافی مؤثر است و سپس پارامترهای درمانی را برای بهینهسازی روند درمان تنظیم میکند.
- برای اتصال به دستگاه دیالیز باید یک جراحی کوچک انجام دهید که معمولاً چند هفته قبل از شروع درمان صورت میگیرد.
- اگر دیالیز خانگی را انتخاب کردهاید، باید ۴ تا ۸ هفته آموزش ببینید تا روش انجام دیالیز در خانه را یاد بگیرید.
در این مرحله، باید آمادۀ تغییراتی در زندگیتان باشید و در صورت نیاز برای مقابله با نگرانیها و استرسها از مشاورۀ روانشناسی کمک بگیرید.
حال بیمار بعد از دیالیز
ممکن است بعد از دیالیز چندین علامت را تجربه کنید که بسته به هر فرد متفاوت است. برخی از این علائم به مرور زمان کاهش مییابند، اما در ابتدا میتوانند ناخوشایند باشند:
- خستگی شدید و احساس تخلیه انرژی؛
- سردرد یا تهوع خفیف که به مرور زمان کاهش پیدا میکند؛
- سرگیجه، که شایعترین عارضه حین دیالیز است؛
- تب و لرز به دلیل عفونت؛
- احساس سرما و لرز بهخاطر واکنش به دارو یا افت فشار خون (نیازمند بررسی وجود عفونت)؛
- گرفتگی عضلات در پاها، معمولاً به دلیل تخلیۀ سریع آب؛
- خارش بدن احتمالا به دلیل سطح بالای فسفر؛
- مشکلات خواب مانند آپنه خواب یا بیقراری پاها.
بعد از دیالیز چه باید کرد؟
بعد از دیالیز، رعایت چند نکتۀ مهم برای بهبود حال شما و جلوگیری از مشکلات ضروری است:
- استراحت کامل و پرهیز از انجام فعالیتهای سنگین بلافاصله بعد از دیالیز
- چک کردن فیستول و اطمینان از قطع خونریزی و تمیز بودن پانسمان
- پوشیدن لباس آزاد و جلوگیری از خوابیدن روی دست مورد نظر
- استفاده از پتو و لباس گرم در صورت احساس لرز بعد از دیالیز
عوارض دیالیز
دیالیز ممکن است با برخی مشکلات و عوارض همراه باشد که تأثیر زیادی بر کیفیت زندگی شما خواهد داشت. این عوارض میتوانند بهدلیل تغییرات جسمی و روانی ناشی از درمان مداوم بروز کنند:
- افسردگی و اضطراب؛
- مشکلات قلبی و عروقی؛
- احتمال عفونت در محل دسترسی عروقی و پِریتونیت (التهاب صفاق).
ارتباط بین دیالیز و سنگ کلیه
در بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته کلیه، اختلال در تعادل مواد معدنی در خون، مانند کلسیم و فسفر شایع است. بههمین دلیل، برخی تصور میکنند بیماران دیالیزی بیشتر در معرض سنگ هستند؛ اما شواهد کافی برای اثبات این موضوع وجود ندارد. حتی در برخی پژوهشها، بروز سنگ کلیه در بیماران دیالیزی حدود ۱۰ درصد گزارش شده که تقریباً مشابه جمعیت عمومی است. (منبع)
از سوی دیگر، بسیاری از بیماران دیالیزی اُلیگوریک یا آنوریک میشوند؛ یعنی ادرار آنها بسیار کم یا کاملا قطع میشود. در این افراد، احتمال تشکیل سنگ کلیه پایین است، زیرا ایجاد سنگ در دستگاه ادراری نیازمند وجود ادرار و مواد محلول در آن است.
تأثیرات دیالیز بر کیفیت زندگی
دیالیز میتواند محدودیتهایی در فعالیتهای روزمره شما ایجاد کند؛ اما باید بدانید که با تنظیم برنامه و همکاری با تیم پزشکی، میتوانید تمام مشکلات زیر را مدیریت کنید:
- نیاز به مصرف بیشتر غذاهای پروتئینی از جمله مرغ، ماهی و تخممرغ بهویژه برای بیماران صفاقی چون در این روش پروتئین از بدن دفع میشود
- محدودیت در مصرف سدیم (نمک)، پتاسیم (موز، مرکبات، سیبزمینی) و فسفر (لبنیات، نوشابه)
- نیاز به پیدا کردن مرکز دیالیز در مقصد در صورت مسافرت
- محدودیت شدید مصرف آب، سوپ و میوههای آبدار
- نیاز به مراجعه به مرکز دیالیز در ساعات مشخص
عوارض دیالیز در افراد مسن
دیالیز کلیه برای افراد مسن میتواند افت فشار خون بیشتری ایجاد کند. بهویژه برداشت بیشازحد مایعات بدن بدون پاکسازی کافی سموم میتواند این مشکل را تشدید کند.
به همین دلیل، دیالیز صفاقی گزینه بهتری برای سالمندان است، زیرا این روش نوسانات همودینامیک کمتری دارد و افت فشار خون محدودتری ایجاد میکند. اما انتخاب روش دیالیز باید فردمحور و بر اساس پارامترهای انجام شود:
- وضعیت شناختی
- حمایت خانوادگی
- توانایی انجام مراقبت
عوارض دیالیز از گردن
در دیالیز از گردن، ممکن است با خطر عفونت مواجه شوید زیرا میکروبها میتوانند وارد خون شوند. این روش فقط باید به طور موقت استفاده شود تا فیستول بهطور کامل آماده شود.
طول عمر بیماران دیالیزی چقدر است؟
میزان امید به زندگی در بیماران دیالیزی یکسان نیست و به عوامل مختلفی بستگی دارد.
بهطور میانگین، بیماران دیالیزی با کمک فواید دیالیز کلیه بین 5 تا 10 سال عمر میکنند؛ اما با مراقبتهای مناسب، برخی بیماران حتی تا 20 یا 30 سال نیز بهخوبی زندگی کردهاند. پس میبینید که با رعایت مراقبتهای لازم و داشتن برنامه درمانی، طول عمر بیشتر هم ممکن است. (منبع)
آیا جایگزینی برای دیالیز وجود دارد؟
اگر دیالیز جواب ندهد، پیوند کلیه بهترین گزینه برای درمان قطعی دیالیز است. پیوند کلیه به بیماران این امکان را میدهد که بدون نیاز به دیالیز زندگی کنند. افرادی که از کلیۀ پیوندی استفاده میکنند، معمولاً طول عمر بیشتری نسبت به کسانی دارند که به دیالیز ادامه میدهند.
جمعبندی
دیالیز راهی برای مدیریت نارسایی کلیه است و پایان زندگی نیست. در مراحل اولیۀ نارسایی کلیه، میتوانید با رعایت رژیم غذایی و سبک زندگی مناسب، دیالیز را به تعویق بیندازید؛ اما زمانی که پزشک نیاز به دیالیز را تشخیص دهد؛ باید برای انجام آن اقدام کنید. تاخیر در انجام دیالیز، میتواند منجر به انجام دیالیز اورژانسی (از گردن) شود.
دیالیز به دو صورت هِمودیالیز و دیالیز صِفاقی قابل انجام است و میتوانید آن را در خانه یا مراکز تخصصی انجام دهید. در نهایت یادآوری میکنیم که دیالیز همیشگی نیست و با پیوند کلیه بدن شما عملکرد طبیعی خود را بهدست میآورد.
