تشخیص سرطان پروستات؛ از آزمایش خون PSA تا نمونه‌برداری

تشخیص سرطان پروستات هرچه زودتر انجام شود شانس درمان موفق خیلی بیشتر می‌شود. این بیماری یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در مردان است و نکتۀ مهم این است که معمولاً در مراحل اولیه علامت خاصی ندارد. به‌همین‌دلیل، به‌محض تجربۀ علائم ادراری، لازم است به پزشک مراجعه کنید.

فرایند تشخیص سرطان پروستات نیازمند استفاده از چند روش است: پس از آزمایش PSA و معاینۀ دیجیتال مقعدی، درصورت مشاهدۀ نتایج مشکوک پزشک از روش‌های دیگر برای تشخیص قطعی استفاده می‌کند. با سونوگرافی، MRI پروستات و در نهایت نمونه‌برداری (بیوپسی) پزشک می‌تواند تشخیص نهایی و دقیق را انجام بدهد.

در این مقاله، مسیر تشخیص سرطان پروستات را قدم‌به‌قدم بررسی می‌کنیم؛ این‌که هر روش دقیقاً چه نقشی دارد، در چه شرایطی توصیه می‌شود، مزایا و محدودیت‌های آن چیست و چه افرادی در گروه پرخطر قرار می‌گیرند. 

اگر می‌خواهید بدانید چه زمانی افزایش PSA نگران‌کننده است، MRI چه کمکی به تصمیم‌گیری می‌کند و چه زمانی بیوپسی واقعاً لازم می‌شود، در ادامۀ این مطلب همراه ما باشید.

درمان بیماری‌های پروستات

مطب مجهز و تخصصی

نوبت‌دهی آنلاین و تلفنی

23 سال سابقه درمانی درخشان

نوبت‌دهی بیماری‌های پروستات

تشخیص سرطان پروستات چگونه است؟

به طور کلی روند تشخیص سرطان پروستات به‌صورت زیر است:

1. بررسی علائم و معاینه بالینی: ارزیابی مشکلات ادراری و تغییرات احتمالی در معاینۀ پروستات؛
2. آزمایش خون: اندازه‌گیری PSA (آنتی‌ژن اختصاصی پروستات)؛
3. تصویربرداری: بررسی دقیق‌تر پروستات با MRI یا سونوگرافی ترانس‌رکتال،
4. نمونه‌برداری (بیوپسی): روش قطعی برای تأیید یا رد سرطان و تعیین میزان خطر بیماری.

در ادامه تمام روش‌ها و آزمایش‌های تشخیصی این بیماری را به‌‎صورت دقیق‌تر و جزئی‌تر بررسی خواهیم کرد.

معاینۀ فیزیکی پروستات (دیجیتال رکتوم)

معاینه فیزیکی پروستات (DRE) یکی از روش‌های قدیمی و ساده برای بررسی سلامت پروستات است که پزشک اورولوژی با لمس پروستات از طریق مقعد می‌تواند موارد زیر را ارزیابی کند:

• اندازه پروستات: طبیعی یا بزرگ‌ بودن غده؛
• قوام پروستات: نرم، سفت یا ناهمگونی بافت؛
• سطح پروستات: صاف یا وجود نواحی برجسته و نامنظم؛
• وجود توده یا سفتی غیرطبیعی: که می‌تواند نشانه‌ای هشداردهنده باشد.

این معاینه سریع انجام می‌شود، آمادگی خاصی نیاز ندارد و معمولاً بدون درد است. توجه داشته باشید که DRE به‌تنهایی برای تشخیص قطعی سرطان کافی نیست، اما می‌تواند در تصمیم‌گیری برای انجام بررسی‌های تکمیلی نقش داشته باشد.

آزمایش خون PSA چیست و چه کاربردی دارد؟

آزمایش PSA یکی از اولین و در دسترس‌ترین ابزارها برای بررسی احتمال سرطان پروستات است. در این آزمایش، سطح آنتی‌ژن اختصاصی پروستات در خون اندازه‌گیری می‌شود؛ پروتئینی که به‌طور طبیعی توسط سلول‌های پروستات ساخته می‌شود. 

به‌طور معمول، مقدار PSA کمتر از ۴ نانوگرم بر میلی‌لیتر طبیعی است، البته این عدد با افزایش سن و شرایط جسمی فرد می‌تواند تغییر کند. افزایش سطح PSA احتمال وجود مشکل در پروستات را مطرح می‌کند و معمولاً باعث می‌شود پزشک بررسی‌های دقیق‌تری مانند تصویربرداری یا در برخی موارد نمونه‌برداری را در نظر بگیرد. 

بااین‌حال، بالا بودن PSA به‌تنهایی به معنای سرطان نیست، زیرا عواملی مانند التهاب یا بزرگی خوش‌خیم پروستات نیز می‌توانند باعث افزایش آن شوند. به همین دلیل، تست PSA به‌عنوان یک ابزار غربالگری استفاده می‌شود و نتیجۀ آن همیشه باید در کنار سایر یافته‌های بالینی و تشخیصی تفسیر شود.

درمان بیماری‌های پروستات

مطب مجهز و تخصصی

نوبت‌دهی آنلاین و تلفنی

23 سال سابقه درمانی درخشان

نوبت‌دهی بیماری‌های پروستات

آزمایش ادرار در تشخیص سرطان پروستات

تشخیص سرطان پروستات با آزمایش ادرار معمولاً به‌عنوان یک تست تکمیلی انجام می‌شود. در این آزمایش، ادرار از نظر وجود نشانگرهای زیستی یا ژن‌های خاص مورد بررسی قرار می‌گیرد.  برخی از این ژن‌ها در سلول‌های سرطانی پروستات فعال‌تر هستند و می‌توانند احتمال سرطان را نشان دهند.

این روش می‌تواند به پزشک کمک کند تصمیم بگیرد آیا نیاز به نمونه‌برداری (بیوپسی) هست یا خیر. مزیت اصلی آن، غیر تهاجمی‌بودن و جلوگیری از انجام آزمایش پرهزینه یا دردناک است.

روش‌های تصویربرداری در تشخیص سرطان پروستات

برای تشخیص سرطان پروستات فقط معاینۀ فیزیکی و آزمایش کافی نیست. پزشکان از روش‌های تصویربرداری هم کمک می‌گیرند تا محل دقیق تومور و میزان پیشرفت بیماری مشخص شود. 

مهم‌ترین این روش‌ها؛ سونوگرافی پروستات، MRI پروستات، سی‌تی‌اسکن و اسکن هسته‌ای هستند. هرکدام از این روش‎ها مزایا و محدودیت‌های خاص خودشان را دارند و پزشک بسته به شرایط بیمار از آن‌ها استفاده می‌کند.

سونوگرافی تِرانس‌رِکتال (TRUS)

تشخیص سرطان پروستات با سونوگرافی تِرانس‌رِکتال (TRUS) یکی از روش‌های قدیمی و رایج است. در این روش، یک پِروب کوچک از راه مقعد وارد بدن بیمار می‌شود و تصویر روشنی از پروستات به پزشک می‌دهد. 

اگر پزشک ناحیۀ مشکوکی در داخل سونوگرافی مشاهده کند، می‌تواند برای بررسی‎های بیشتر در همان زمان نمونه‌برداری (بیوپسی) را انجام دهد.

مزایای سونوگرافی ترانس‌رکتال:  

• روش غیرتهاجمی و بی‌‎خطر؛
• انجام سریع و راحت؛
• امکان انجام بیوپسی هم‌زمان؛
• نمایش حجم و اندازه پروستات.

محدودیت‌های سونوگرافی ترانس‌رکتال: 

• همۀ توده‌ها را به‌خوبی نشان نمی‌دهد؛
• بعضی تغییرات خوش‌خیم و سرطانی شبیه هم دیده می‌شوند.

به بیان ساده، سونوگرافی ترانس‌‎رکتال بیشتر یک ابزار ابتدایی است؛ یعنی کمک می‌کند اندازۀ پروستات و تغییرات کلی آن مشخص شود یا نمونه‌برداری دقیق‌تر انجام بگیرد. با‎این‎حال، در مقایسه با MRI پروستات، سونوگرافی دقت و جزئیات تصویری کمتری دارد.

نقش MRI در تشخیص سرطان پروستات

امروزه MRI پروستات به‌عنوان دقیق‌ترین روش تصویربرداری شناخته می‌شود. این تست می‌تواند محل دقیق تومور، اندازۀ آن و حتی میزان گسترش سرطان به اطراف پروستات را مشخص کند. 

آمادگی قبل از MRI مهم است. برای اینکه تصویربرداری MRI (Magnetic Resonance Imaging) دقیق و واضح باشند، بهتر است چند نکته ساده را قبل از انجام آزمایش رعایت کنید:

• تخلیۀ روده قبل از انجام ام‌آر‌آی برای جلوگیری از ایجاد سایه و حرکت اضافی؛

• پرهیز از خوردن غذای سنگین چند ساعت قبل از تصویربرداری؛
• در برخی موارد، مصرف داروی ضد اسپاسم طبق نظر پزشک برای ثابت ماندن پروستات و روده‌ها،
• برداشتن اشیای فلزی (مانند کمربند، ساعت یا زیورآلات) پیش از ورود به دستگاه MRI.

مزایای استفاده از MRI در تشخیص سرطان پروستات

برخی از مهم‌ترین مزایای استفاده از ام آر آی در تشخیص سرطان پروستات عبارت‌اند از:

• وضوح بالای تصاویر و شناسایی ضایعات کوچک یا پنهان؛
• ارزیابی میزان گسترش تومور به خارج از پروستات؛
• کمک به انتخاب مناسب‌ترین راهبرد درمانی (جراحی، پرتودرمانی یا پایش فعال)؛
• پایش تغییرات و رشد توده در سرطان‌های کم‌خطر.

سی‌تی‌اسکن و اسکن هسته‌ای

وقتی پزشک بخواهد بداند آیا سرطان پروستات به قسمت‌های دیگر بدن گسترش پیدا کرده یا نه، از این ۲ روش کمک می‌گیرد: 

۱. سی‌تی‌اسکن (CT Scan): سی‌تی‌اسکن به‌تنهایی برای تشخیص خودِ تومور پروستات زیاد کاربرد ندارد، چون توده‌های کوچک را خوب نشان نمی‌دهد. اما وقتی هدف بررسی گسترش سرطان به غدد لنفاوی یا اندام‌های دیگر باشد، سی‌تی‌اسکن ابزار مفیدی است.

۲. اسکن هسته‌ای: از اسکن هسته‌ای برای تشخیص پخش شدن سرطان به استخوان‌ها یا نقاط دیگر بدن استفاده می‌شود. در روش‌های جدیدتر، از رادیوداروها کمک می‌گیرند؛ موادی که به سلول‌های سرطانی می‌چسبند و در تصاویر به پزشک نشان می‌دهند سرطان دقیقاً کجا رفته است.

بیوپسی پروستات و تفسیر نتایج آن

وقتی آزمایش خون PSA یا معاینه انگشتی پزشک مورد مشکوکی نشان دهد، برای تشخیص قطعی از بیوپسی پروستات استفاده می‌شود. 

نمونه‌برداری از پروستات علاوه‌بر تشخیص وجود سرطان، کمک می‌کند شدت بیماری و سرعت پیشرفت آن هم مشخص شود. در ادامه روش انجام بیوپسی و انواع مختلف آن را بررسی می‌کنیم.

بیوپسی پروستات چگونه انجام می‌شود؟

به‌طور کلی، در این روش، بعد از بی‌حسی موضعی، پزشک با سوزن‌های باریک چند نمونه کوچک از بافت پروستات برمی‌دارد. این نمونه‌ها زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند تا مشخص شود سلول‌ها طبیعی‌اند یا سرطانی.

خودِ عمل بیوپسی معمولاً ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طول می‌کشد و پزشک در حین آن حدود ۱۰ تا ۱۲ نمونه کوچک برمی‌دارد. 

البته مثل هر روش پزشکی، عوارض بیوپسی از جمله، خون در ادرار یا منی، کمی درد یا احتمال کم عفونت وجود دارد که اغلب خفیف هستند. در ادامه روش‌های مختلف آن را بررسی می‌کنیم.

روش‌های بیوپسی پروستات

• بیوپسی ترانس‌رکتال: معمول‌ترین راه برای نمونه‌برداری از پروستات، بیوپسی ترانس‌رکتال است که از طریق ورود یک پِروب کوچک به مقعد انجام می‌شود. در این روش پزشک با کمک تصویر سونوگرافی ترانس‌رکتال، سوزن را به پروستات وارد می‌کند و نمونه‎برداری را انجام می‎دهد.
•  بیوپسی تِرانس‌پِری‌نِیال (Transperineal): روش دیگر نمونه‌برداری از پروستات، بیوپسی تِرانس‌پِری‌نِیال است. در این روش پزشک سوزن را از روی پوست بین مقعد و کیسۀ بیضه به پروستات وارد می‌کند تا نمونه‌برداری کند.

نمره گلیسون در تشخیص سرطان پروستات

بعد از نمونه‌برداری، پاتولوژیست یا پزشک آزمایشگاه، بافت‌ها را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند. نتیجۀ بیوپسی معمولاً با معیاری به نام نمرۀ گِلیسون (Gleason score) بیان می‌شود. این نمره طبق جدول زیر نشان می‌دهد سلول‌ها تا چه حد طبیعی یا غیرطبیعی هستند:

همانطور که در جدول مشاهده کردید، گاهی در نتیجۀ آزمایش بیوپسی دو عدد کنار هم نوشته می‌شود؛ به‌عنوان مثال ۳+۴ یا ۴+۳. این حالت یعنی پزشک دو الگوی اصلی سلولی را دیده است. در این صورت اگر عدد اول بالاتر باشد، سرطان تهاجمی‌تر است.

به زبان ساده، تفسیر نتایج بیوپسی با کمک همین نمرۀ گلیسون به پزشک می‌گوید که آیا بیمار باید فقط تحت‌نظر باشد یا به درمان جدی‌تر مثل جراحی یا پرتودرمانی نیاز دارد.

نتایج مشکوک و مراحل بعدی

گاهی نتایج مشکوک بیوپسی به دست می‌آید؛ یعنی سلول‌ها تغییر دارند؛ اما هنوز مشخص نیست سرطان است یا نه. 

دو نتیجۀ مشکوک شایع در این شرایط به‌قرار زیر است:

• تغییرات غیرطبیعی اما غیرسرطانی در سلول‌های پروستات (HGPIN): این حالت یعنی هنوز سرطان ایجاد نشده، اما سلول‌ها نشانه‌هایی از تغییر دارند و باید مرتب تحت نظر باشند.
• وجود گروهی از سلول‌های مشکوک در پروستات (ASAP): در این وضعیت، پزشک می‌بیند که بعضی سلول‌ها طبیعی نیستند و احتمال سرطان بالاتر است، به همین دلیل معمولاً بیوپسی دوباره انجام می‌شود.

اگر نتیجۀ بیوپسی نامشخص باشد، پزشک معمولاً آزمایش‌های تکمیلی زیر را پیشنهاد می‌دهد:

• ام‌آرآی پروستات برای بررسی بهتر نقاط مشکوک؛
• بیوپسی تکراری با دقت بیشتر؛
• در بعضی موارد، آزمایش‌های جدید خون یا ژنتیک.

بهترین روش تشخیص سرطان پروستات چیست؟

تشخیص سرطان پروستات فرایندی مرحله‌ای است. پزشکان معمولاً از ترکیب چند روش استفاده می‌کنند تا مطمئن شوند نتیجۀ دقیق و مطمئنی به دست می‌آید. 

آزمایش خون PSA، معاینه انگشتی پروستات، تصویربرداری‌هایی مثل MRI و در نهایت بیوپسی، هرکدام نقش خاصی در این مسیر دارند؛ اما نتیجۀ قطعی با بیوپسی انجام می‌شود.

مقایسۀ این روش‌ها به ما نشان می‌دهد که به دلیل کم بودن دقت تست‌ها، بهترین روش تشخیص سرطان پروستات معمولاً ترکیب آزمایش‎ها است، نه یک روش تنها. در ادامه یک جدول آماده کرده‎ایم تا تمام روش‌های تشخیص سرطان پروستات را مقایسه کنیم:

اهمیت تشخیص زودهنگام سرطان پروستات

سرطان پروستات یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در مردان است و معمولاً در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ندارد. به‌همین‌دلیل، غربالگری سرطان پروستات می‌تواند زندگی فرد را نجات دهد؛ چون هرچه بیماری زودتر شناسایی شود، درمان مؤثرتر خواهد بود.

درمان بیماری‌های پروستات

مطب مجهز و تخصصی

نوبت‌دهی آنلاین و تلفنی

23 سال سابقه درمانی درخشان

نوبت‌دهی بیماری‌های پروستات

غربالگری

با غربالگری می‌توان سرطان پروستات پیشرفته را در همان مراحل اولیه شناسایی کرد. این کار به‌ویژه برای مردانی که سابقه خانوادگی یا تغییرات ژنتیکی دارند، اهمیت بیشتری دارد:

• انجام آزمایش خون PSA معمولاً از ۵۰ سالگی و در مردان پرخطر از ۴۵ یا حتی ۴۰ سالگی.
• معاینۀ فیزیکی پروستات (DRE) دیگر روش غربالگری مستقل محسوب نمی‌شود، اما در کنار PSA می‌تواند به تشخیص زودتر کمک کند.

آگاهی از عوامل خطر در سرطان پروستات

شناخت عوامل خطرناک در سرطان پروستات کمک می‌کند پزشک راحت‌تر تصمیم بگیرد چه کسانی باید زودتر غربالگری شوند یا تحت بررسی‌های دقیق‌تر قرار بگیرند. 

مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:

• افزایش سن (به‌ویژه پس از ۵۰ سالگی)؛
• سابقۀ خانوادگی سرطان پروستات (پدر یا برادر مبتلا)؛
• تغییرات ژنتیکی ارثی مانند جهش ژن BRCA2؛
• سبک زندگی ناسالم (چاقی، مصرف دخانیات، کم‌تحرکی، رژیم غذایی پرچرب).

جمع‌بندی

تشخیص سرطان پروستات تنها باتکیه‌بر یک آزمایش امکان‌پذیر نیست، بلکه ترکیب چند روش کلیدی نتایج مطمئن‌تری به‌دست می‌دهد. 

آزمایش خون PSA نقطه شروع بررسی‌ها است و درصورت مشاهدۀ مقادیر غیرطبیعی، معمولاً پزشک از تصویربرداری‌هایی مانند MRI پروستات برای شناسایی محل و میزان گسترش توده استفاده می‌کند. در نهایت، بیوپسی پروستات در کنار ام‌آر‌آی تنها راه قطعی برای تأیید یا رد سرطان است و شدت بیماری نیز بر اساس بررسی همین نمونه‌ها مشخص می‌شود.

ازآنجایی‌که سرطان پروستات در مراحل اولیه معمولاً علامت مشخصی ندارد، توجه به نشانه‌های هشداردهنده مانند مشکلات ادراری یا وجود خون در ادرار اهمیت زیادی دارد. 

در پایان باید بگوییم که مراجعه به پزشک در زمان مناسب و انجام بررسی‌های لازم، احتمال موفقیت درمان این بیماری را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

سوالات متداول

• منابع
• https://www.cancer.org/cancer/types/prostate-cancer/detection-diagnosis-staging/how-diagnosed.html
• https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/urine-test-identifies-high-risk-prostate-cancers
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3746408
• https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4203149