غربالگری سرطان پروستات به معنی بررسی سلامت پروستات است، قبل از اینکه درد یا علامت واضحی ایجاد کند. خیلی وقتها این سرطان آرام و بیعلامت جلو میرود و وقتی خودش را نشان میدهد که درمانش سختتر شده است.
هدف غربالگری این است که بیماری زودتر دیده شود؛ یعنی زمانی که هنوز میتوانیم راحتتر درباره درمان تصمیم بگیریم. بررسی این بیماری معمولاً با آزمایش PSA و معاینه پروستات شروع میشود و اگر لازم باشد، با روشهای دقیقتر مثل MRI و نمونهبرداری ادامه پیدا میکند.
در ادامه این مطلب با ما همراه باشید؛ چون قرار است مسیر غربالگری سرطان پروستات را مرحلهبهمرحله توضیح دهیم.
غربالگری سرطان پروستات چیست و چرا مهم است؟
سرطان پروستات دومین سرطان شایع در مردان است. متأسفانه در بسیاری موارد این بیماری بدون بروز علائم شروع میشود یا علائم آنقدر خفیف است که به افزایش سن نسبت داده میشود.
خوشبختانه با انجام مجموعهای از آزمایشها و بررسیها، که به آن غربالگری سرطان پروستات میگویند، میشود این بیماری را پیش از بروز مشکلات جدی ادراری یا درد شناسایی کرد. به عبارت دیگر، با غربالگری میتوان سرطان پروستات را در مراحل اولیه تشخیص داد؛ یعنی قبل از گسترش و متاستاز به سایر اندامها.
درنتیجۀ غربالگری، احتمال مرگومیر ناشی از سرطان پروستات کاهش مییابد؛ زیرا این بیماری در مراحل اولیه شانس درمان بالایی دارد. علاوهبرآن، با تشخیص بهموقع، میشود سرطان پروستات را راحتتر و با روشهای کمتهاجمیتر و ارزانتر درمان و مدیریت کرد.
چه کسانی به غربالگری نیاز دارند؟ (افراد در معرض خطر)
همۀ مردان به یک اندازه در معرض خطر ابتلا به این بیماری نیستند؛ بعضی افراد بهدلیل ویژگیهای ژنتیکی، زمینهای یا محیطی، احتمال ابتلای بیشتری دارند و لازم است غربالگری را زودتر و جدیتر دنبال کنند. پس اگر در یکی از گروههای زیر قرار میگیرید، توجه به غربالگری سرطان پروستات برای شما اهمیت بیشتری دارد:
ژنتیک و سابقه خانوادگی
داشتن سابقۀ سرطان پروستات در بستگان درجۀ یک مثل پدر یا برادر، خطر ابتلا را افزایش میدهد. اگر این سرطان در سنین پایینتر تشخیص داده شده باشد، احتمال ابتلا میتواند تا حدود دوبرابر بیشتر شود.
نژاد (مردان سیاهپوست یا آفریقاییتبار)
در مردان سیاهپوست، سرطان پروستات شایعتر است و معمولاً رفتار تهاجمیتری دارد. این گروه نهتنها بیشتر در معرض ابتلا هستند، بلکه خطر پیشرفت سریعتر بیماری و مرگ ناشی از آن نیز در آنها بالاتر گزارش شده است.
افزایش سن
با افزایش سن خطر ابتلا به سرطان پروستات بیشتر میشود. بهویژه از سن ۵۰ سالگی به بعد، بهتر است بهطور مرتب آزمایشهای غربالگری را انجام دهید. در ادامه دربارۀ سن شروع غربالگری و فاصلۀ بین آزمایشها توضیح دقیقتری میدهیم.
بهترین سن برای غربالگری سرطان پروستات
سن شروع غربالگری سرطان پروستات برای همه یکسان نیست و بر اساس میزان ریسک فرد تعیین میشود. جدول مقابل باتوجهبه سن و خطرات زمینهای فرد، توصیههای لازم را ارائه میدهد.
| سن | اگر شما در این گروه هستید | اقدام پیشنهادی |
| ۴۰ تا ۴۵ سال | سابقۀ سرطان پروستات در پدر یا برادر / نژاد آفریقاییتبار | شروع غربالگری زودهنگام |
| ۴۵ تا ۵۰ سال | بدون سابقۀ خانوادگی مشخص / ریسک متوسط | انجام اولین تست پایه |
| ۵۰ تا ۶۹ سال | همۀ مردان | غربالگری منظم هر ۲ تا ۴ سال |
| بالای ۷۰ سال | اگر امید به زندگی کمتر از ۱۰ سال باشد | توقف غربالگری روتین |
چرا غربالگری در دسنین بالا متوقف میشود؟
در سنین بالا احتمال فوت در اثر این بیماری کم است؛ زیرا سرطان پروستات در این سنین معمولاً پیشرفت آهستهای دارد. از سوی دیگر، روشهای درمان سرطان عوارض بالایی دارند؛ بنابراین، غربالگری سرطان پروستات در سنین بالاتر از ۷۰ سال توصیه نمیشود.
روشهای اصلی غربالگری: گام اول
در غربالگری اولیۀ سرطان پروستات، تصمیمگیری فقط بر اساس یک عدد یا یک معاینه انجام نمیشود. به همین دلیل، در گام اول معمولاً از دو روش مکمل، یعنی آزمایش PSA و سپس معاینۀ پروستات از طریق مقعد استفاده میشود:
۱. آزمایش PSA (آنتیژن اختصاصی پروستات)
آزمایش PSA اولین و اصلیترین تست در غربالگری سرطان پروستات است. این تست با یک آزمایش خون انجام میشود. PSA پروتئینی است که خودِ پروستات آن را میسازد. وقتی پروستات بزرگتر یا ملتهب شود یا تغییرات غیرطبیعی داشته باشد، مقدار PSA در خون بالا میرود.
در آزمایش پروستات با PSA یک نکتۀ مهم وجود دارد که باید به آن توجه کنید؛ اینکه این آزمایش عدد مشخصی وجود ندارد که بگوید PSA حتماً طبیعی یا حتماً سرطانی است. بسیاری از مردان با PSA بالا، سرطان ندارند. مشکلات شایعی مثل بزرگی خوشخیم پروستات یا عفونت و التهاب پروستات هم میتوانند این عدد را بالا ببرند.
بااینحال، پزشک معیارهای زیر را برای بررسی بیشتر درنظر میگیرد:
- عدد PSA بالاتر از ۴ به بررسی بیشتر نیاز دارد.
- در سنین پایینتر، حتی عدد بالاتر از ۲.۵ هم میتواند مهم باشد.
نکته: این اعداد راهنما هستند، نه معیار قطعی. «روند PSA» و «ریسک فردی» مهمتر است.
عواملی که میتوانند بر سطح PSA و نتیجۀ غربالگری تأثیر بگذارند
متخصص اورولوژی فقط بر اساس PSA دربارۀ سرطان تصمیم نمیگیرد. برخی شرایط میتوانند عدد PSA را به شکل کاذب بالا یا پایین نشان دهند. اگر این موارد در نظر گرفته نشوند، نتیجۀ آزمایش میتواند گمراهکننده باشد.
مواردی که PSA را بالا میبرند:
- بزرگی خوشخیم پروستات (BPH)؛
- عفونت ادراری یا التهاب پروستات؛
- انزال در ۴۸ ساعت قبل از آزمایش؛
- دوچرخهسواری طولانی؛
- سوندگذاری یا معاینۀ اخیر پروستات.
مواردی که PSA را پایین میآورند:
- مصرف داروهایی مثل فیناستراید (داروی ریزش مو یا پروستات).
به همین دلیل، بهتر است هر عاملی که میتواند روی عدد PSA اثر بگذارد را با پزشک متخصص در میان بگذارید. این توضیح ساده کمک میکند تفسیر آزمایش پروستات بر اساس واقعیت پیش برود.
۲. معاینۀ پروستات از طریق مقعد (DRE)
در کنار آزمایش PSA، معاینۀ مقعدی پروستات، یکی از دو روش اصلی در مرحلۀ اول غربالگری سرطان پروستات است. این معاینه به پزشک اورولوژی اجازه میدهد وضعیت پروستات را نهفقط از روی عدد آزمایش خون، بلکه بهصورت مستقیم بررسی کند.
در این روش، پزشک از راه مقعد، با انگشت سطح پروستات را لمس میکند و به دنبال سفتی غیرطبیعی یا وجود توده میگردد. معاینۀ پروستات از طریق مقعد معمولاً خیلی کوتاه انجام میشود و دردناک نیست؛ بیشتر افراد فقط احساس فشار خفیف و گذرا دارند.
ممکن است عدد PSA در محدودۀ طبیعی باشد، اما در معاینۀ پروستات، پزشک توده یا تغییر غیرطبیعی را لمس کند. به همین دلیل، تست پروستات با انگشت مکمل آزمایش PSA است و کنار هم قرار گرفتن این دو، تصویر دقیقتری از وضعیت پروستات به پزشک متخصص میدهد.
اگر جواب غربالگری نرمال نباشد چه خواهد شد؟ گام دوم
اگر نتیجۀ آزمایش PSA یا معاینۀ پروستات طبیعی نباشد، لازم نیست فوراً به بدترین نتیجه فکر کنید. در این مرحله، پزشک قبل از هر تصمیم جدی بررسی میکند که آیا عدد PSA واقعاً معنیدار بالا رفته یا تحتتأثیر یک عامل موقت مثل عفونت تغییر کرده است.
به همین دلیل، پزشک ممکن است از شما بخواهد آزمایش را بعد از مدتی تکرار کنید یا در صورت وجود علائم عفونت، درمان کوتاهمدت مثل آنتیبیوتیک را شروع کند. درصورتیکه بعد از این بررسیها عدد PSA همچنان بالاتر از حد انتظار باقی بماند، پزشک شما را وارد قدم بعدی میکند که قدم به قدم توضیح دادهایم:
۳. آزمایشهای تکمیلی خون و ادرار (بیومارکرها)
اگر PSA کمی بالا باشد و هنوز مشخص نباشد که واقعاً نیاز به نمونهبرداری وجود دارد یا نه، پزشک ممکن است آزمایشهای تکمیلی خون یا ادرار را درخواست کند تا ریسک سرطان پروستات را به شکل دقیقتر بسنجد.
این تستها که به آنها بیومارکر میگویند برای این استفاده میشوند که مشخص کنند احتمال سرطان مهم و نیازمند درمان چقدر است و آیا میشود با خیال راحت از بیوپسی فعلاً عبور کرد یا نه.
اگر خروجی این تستها احتمال خطر را پایین نشان دهد، ممکن است پزشک پیگیری و کنترل دورهای را انتخاب کند و اگر خروجی احتمال خطر را بالا نشان دهد، به قدم بعدی یعنی تصویربرداری دقیقتر ارجاع داده میشوید.
۴. سونوگرافی ترانسرکتال (TRUS)
اگر بعد از بررسیهای قبلی هنوز معلوم نباشد که آیا واقعاً به نمونهبرداری نیاز دارید یا نه، پزشک اورولوژی از سونوگرافی ترانسرکتال کمک میگیرد.
در این روش، پزشک یک پروب کوچک را از راه مقعد وارد میکند و از پروستات تصویر میگیرد. این کار چند دقیقه طول میکشد و معمولاً درد ندارد؛ بیشتر افراد فقط کمی فشار احساس میکنند.
البته سونوگرافی بهتنهایی معیار تصمیمگیری نهایی و تشخیص قطعی سرطان نیست، زیرا خیلی از سرطانهای پروستات را نشان نمیدهد. نقش اصلی سونوگرافی ترانسرکتال در غربالگری، هدایت سوزن بیوپسی به سوی نقاط مشکوک پروستات است که جزئیات آن را در توضیحات مربوط به بیوپسی خواهیم گفت.
۵. تصویربرداری با رزونانس مغناطیسی (MRI)
اگر بعد از تمام بررسیهای قبلی پزشک مطمئن نباشد که انجام بیوپسی ضروری است، ممکن است قبل از نمونهبرداری سراغ امآرآی پروستات میرود. هدف این بررسی، این است که اگر قرار باشد نمونهبرداری انجام شود، با دلیل منطقی و از جای درست انجام شود.
امآرآی به پزشک کمک میکند داخل پروستات را دقیقتر ببیند و مشخص کند آیا نقطهای مشکوک به تودۀ سرطانی در پروستات وجود دارد یا نه. رادیولوژیست تصاویر MRI پروستات را بررسی میکند و به هر ناحیه از پروستات نمرهای بین ۱ تا ۵ میدهد.
| نتیجه | تفسیر |
| نمره ۱ تا ۲ | احتمال سرطان پایین و عدم نیاز به بیوپسی |
| نمره۳ | وضعیت مرزی و نیازمند تصمیمگیری دقیقتر |
| نمره ۴ تا ۵ | احتمال سرطان بالا و نیاز به بیوپسی |
بهاینترتیب، اگر برای تشخیص نهایی سرطان پروستات به بیوپسی نیاز داشته باشیم، MRI حتی محل دقیق نمونهبرداری را هم مشخص میکند و دقت تشخیص را بالاتر میبرد.
۶. نمونهبرداری (بیوپسی) پروستات
وقتی بررسیهای قبلی نشان بدهد که احتمال سرطان جدی است، پزشک به آخرین و مهمترین مرحله، یعنی نمونهبرداری از پروستات میرسد. این تنها راهی است که میتواند با قطعیت بگوید سرطان وجود دارد یا نه.
در بیوپسی، پزشک با سوزنهای بسیار باریک چند تکه کوچک از بافت پروستات را برمیدارد. این کار با بیحسی موضعی انجام میشود و معمولاً درد ندارد؛ بیشتر افراد فقط کمی فشار یا ناراحتی کوتاهمدت احساس میکنند.
از عوارض نمونهبرداری پروستات این است که احتمال دارد تا چند روز کمی خون در ادرار یا منی ببینید. این موضوع معمولاً جای نگرانی ندارد و خودش برطرف میشود. احتمال عفونت هم کم است و پزشک برای پیشگیری معمولاً آنتیبیوتیک میدهد.
بیوپسی پروستات به دو روش زیر انجام میشود.
بیوپسی با هدایت سونوگرافی ترانسرکتال
در این روش، پزشک یک پروب کوچک را از راه مقعد وارد میکند تا تصویر پروستات را ببیند. بعد، سوزن بیوپسی را با کمک همین تصویر به نقاط مشکوک هدایت میکند و نمونهها را برمیدارد. این روش رایجترین شیوه نمونهبرداری است.
فیوژن بیوپسی (روش دقیقتر)
در این روش، پزشک متخصص تصاویر MRI پروستات که قبلتر انجام شدهاند را با تصویر زنده سونوگرافی تطبیق میدهد.
این کار به پزشک کمک میکند سوزن نمونهبرداری را دقیقاً به همان نقاط مشکوکی بزند که در MRI دیده شدهاند. به همین دلیل، فیوژن بیوپسی نسبت به بیوپسی با هدایت سونوگرافی ترانسرکتال معمولاً دقت بالاتری دارد.
تفسیر نتایج بیوپسی: آیا هر سرطان پروستات نیاز به درمان دارد؟
بیوپسی فقط مشخص نمیکند سرطان وجود دارد یا نه؛ بلکه نشان میدهد سرطان چقدر تهاجمی است و با چه سرعتی ممکن است پیشرفت کند. به همین دلیل، نتیجۀ بیوپسی به صورت گروهبندی عددی از ۱ تا ۵ گزارش میشود.
گروه ۱ (کمخطر)
در این گروه، سلولهای سرطانی رشد آهستهای دارند و معمولاً تهدید فوری برای سلامت فرد ایجاد نمیکنند. در بیشتر موارد، متخصص اورولوژی روش نظارت فعال را انتخاب میکند؛ یعنی بیماری با آزمایشها و بررسیهای منظم کنترل شود و فقط در صورت تغییر شرایط، درمان را شروع میکند.
گروه ۲ و بالاتر
در این گروهها، رفتار سرطان تهاجمیتر است و احتمال پیشرفت بیماری بیشتر میشود. به همین دلیل، پزشک ممکن است نظارت فعال یا مداخلۀ درمانی مثل جراحی یا پرتودرمانی را توصیه میکند.
سخن پایانی
غربالگری سرطان پروستات به این معناست که سلامت پروستات پیش از بروز درد یا علامت جدی بررسی شود. این روند معمولاً با آزمایش PSA و معاینه شروع میشود و در صورت نیاز با MRI و نمونهبرداری ادامه پیدا میکند.
زمان شروع غربالگری بر اساس سن و سابقۀ خانوادگی تعیین میشود، اما بروز علائمی مثل تکرر ادرار، ضعف جریان ادرار یا سوزش ادرار در هر سنی به بررسی پزشکی نیاز دارد.
اگر سرطان پروستات در مراحل اولیه تشخیص داده شود، در اغلب موارد قابلکنترل و درمان است.
