درمان تنبلی مثانه (مردان، زنان و کودکان) | مطب دکتر قاضی

تنبلی مثانه در بسیاری از بیماران قابل کنترل است؛ اما یک روش درمان ثابت برای همۀ افراد وجود ندارد. ابتدا باید مشخص شود که تخلیۀ ناقص ادرار ناشی از ضعف عضلۀ مثانه، اختلال عصبی، انسداد مسیر خروج ادرار یا ترکیبی از این عوامل است. 

بعضی بیماران با درمان علت زمینه‌ای و اصلاح شیوۀ تخلیه بهتر می‌شوند؛ درحالی‌که بعضی دیگر به دارو، سوندگذاری متناوب یا جراحی نیاز دارند. در این مقاله توضیح می‌دهیم درمان تنبلی مثانه چگونه انتخاب می‌شود، چه زمانی سوند لازم است و چرا مصرف خودسرانۀ دارو یا درمان‌های گیاهی ممکن است مسیر درمان را پیچیده‌تر کند.

پاسخ سریع: آیا تنبلی مثانه درمان دارد؟

تنبلی مثانه می‌تواند درمان یا مدیریت شود. درمان معمولا شامل برطرف‌ کردن علت زمینه‌‌ای است؛ اما ممکن است علاوه‌بر علت زمینه‌ای، ضعف واقعی عضلۀ مثانه نیز وجود داشته باشد. بنابراین درمان علت اصلی لزوماً باعث بازگشت کامل قدرت مثانه یا تخلیۀ کامل ادرار نمی‌شود.

چرا درمان تنبلی مثانه برای همۀ بیماران یکسان نیست؟

«تنبلی مثانه» یا «مثانۀ کم‌کار» بیشتر یک اصطلاح عمومی برای مجموعه‌ای از علائم است؛ مانند طولانی‌شدن ادرار، جریان ضعیف یا منقطع، تأخیر در شروع، کاهش حس پرشدن مثانه و باقی‌ماندن ادرار پس از تخلیه. 

این علائم در اثر علت‌های مختلفی ایجاد می‌شوند و هر فرد ممکن است مشکل زمینه‌ای متفاوتی داشته باشد.

علت‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• آسیب یا بیماری اعصاب کنترل‌کنندۀ مثانه؛
• آسیب عصبی ناشی از دیابت؛
• کشیدگی بیش‌ازحد مثانه در اثر احتباس طولانی یا انسداد طولانی‌مدت مسیر خروج ادرار (بزرگی پروستات یا تنگی مجرای ادرار)؛
• بعضی جراحی‌های لگن یا پروستات؛
• مصرف برخی داروهای کاهش انقباض مثانه؛
• کشیدگی بیش‌ازحد مثانه در اثر احتباس طولانی؛
• علت‌های ناشناخته یا ترکیبی.

درمان باید متناسب با عامل اصلی انتخاب شود. برای مثال، بیماری که به‌دلیل بزرگی پروستات نمی‌تواند ادرار را تخلیه کند، ممکن است مسیر درمان متفاوتی با بیمار مبتلا به آسیب عصبی یا ضعف واقعی عضلۀ مثانه داشته باشد.

تفاوت تنبلی مثانه با مثانه عصبی

مثانۀ عصبی زمانی ایجاد می‌شود که بیماری یا آسیب سیستم عصبی، ذخیره یا تخلیۀ ادرار را مختل کند. این اختلال ممکن است مثانه را بیش‌فعال، کم‌فعال یا دچار ترکیبی از هر دو حالت کند. براساس راهنمای Uroweb، هر مثانۀ عصبی‌ای تنبل نیست و هر تنبلی مثانه نیز منشأ عصبی ندارد 

پیش از انتخاب روش درمان چه بررسی‌هایی لازم است؟

علائم بیمار اولین بخش ارزیابی هستند، اما معمولاً برای انتخاب روش درمان کافی نیستند. پزشک ممکن است دربارۀ زمان شروع مشکل، قدرت جریان ادرار، تعداد دفعات دفع، عفونت‌های قبلی، بیماری‌های عصبی، دیابت، جراحی‌های گذشته و داروهای مصرفی سؤال کند.

آزمایش‌های قبل از درمان تنبلی مثانه ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• آزمایش ادرار: بررسی عفونت یا خون؛
• سونوگرافی: اندازه‌گیری ادرار باقی‌مانده بعد از تخلیه؛
• یوروفلومتری: ثبت سرعت و الگوی جریان ادرار؛
• آزمایش خون:‌ بررسی عملکرد کلیه در بیماران منتخب؛
• ارزیابی پروستات یا مجرای ادرار:  در صورت احتمال انسداد؛
• یورودینامیک: در مواردی که تشخیص علت اختلال تخلیه روشن نیست.

روش‌های درمان تنبلی مثانه کدام‌اند؟

درمان معمولاً مرحله‌به‌مرحله انتخاب می‌شود. هدف فقط کاهش علائم نیست؛ تخلیۀ ایمن مثانه، جلوگیری از پرشدن بیش‌ازحد و محافظت از دستگاه ادراری نیز اهمیت دارد. در جدول زیر خلاصه‌ای از روش‌های درمان را مشاهده می‌کنید. پس از آن این روش‌ها را با جزئیات بیشتر شرح خواهیم داد.

۱. درمان علت زمینه‌ای

در بعضی بیماران، درمان فقط شامل برطرف کردن علائم نیست؛ بلکه باید عاملی که مانع تخلیه شده است اصلاح شود.

این اقدامات ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• درمان انسداد ناشی از بزرگی پروستات؛
• بررسی و درمان تنگی مجرای ادرار یا گردن مثانه؛
• کنترل بهتر دیابت؛
• درمان یبوست شدید که تخلیه ادرار را دشوار می‌کند؛
• بازبینی داروهایی که ممکن است انقباض مثانه را کاهش دهند؛
• درمان یا مدیریت بیماری عصبی زمینه‌ای.

نکته: داروی مصرفی خود را بدون نظر پزشک قطع نکنید. گاهی تغییر مقدار یا نوع دارو باید با هماهنگی پزشک تجویز کننده انجام شود.

۲. تنظیم زمان ادرار و تخلیۀ دوبارۀ مثانه

اگر بیمار هنوز توانایی نسبی برای ادرار کردن دارد، ممکن است «تخلیۀ برنامه‌ریزی‌شده» توصیه شود؛ یعنی فرد به‌جای منتظر ماندن برای ایجاد حس شدید، خودش در زمان‌های مشخص برای تخلیه اقدام کند.

روش «تخلیۀ دوباره» نیز ممکن است در بعضی بیماران کمک‌کننده باشد. برای این کار باید طبق راهنمای زیر عمل کنید.

راهنمای تخلیۀ دوبارۀ مثانه

1. بدون عجله ادرار کنید.
2. چند لحظه صبر کنید.
3. وضعیت نشستن یا ایستادن را اصلاح کنید.
4. دوباره برای تخلیه تلاش کنید.

۳. تمرینات کف لگن و فیزیوتراپی

برخلاف تصور رایج، تمرین کگل برای همۀ بیماران مبتلا به تنبلی مثانه مناسب نیست. بعضی افراد عضلات کف لگن ضعیفی دارند؛ اما در بعضی دیگر، این عضلات هنگام ادرار به‌خوبی شل نمی‌شوند و در برابر خروج ادرار مقاومت ایجاد می‌کنند.

در گروه دوم، تقویت بیشتر عضلات بدون آموزش صحیح ممکن است کمکی به تخلیه نکند. فیزیوتراپی کف لگن می‌تواند بر اساس وضعیت بیمار روی تقویت، شل‌کردن، هماهنگی عضلات و اصلاح عادت‌های دفع تمرکز کند.

۴. دارو برای تنبلی مثانه

داروی واحدی با عنوان «بهترین قرص برای تنبلی مثانه» وجود ندارد. انتخاب دارو به علت اختلال وابسته است.

در بعضی بیماران، داروهایی که مقاومت گردن مثانه یا مجرای ادرار را کاهش می‌دهند ممکن است تخلیه را بهتر کنند؛ اما این درمان برای همۀ افراد مؤثر نیست. 

از سوی دیگر، داروهایی که با هدف تحریک مستقیم انقباض مثانه استفاده شده‌اند، در مطالعات نتایج ثابت و قابل اتکایی نداشته‌اند و می‌توانند عوارض گوارشی، افت ضربان قلب، تاری دید یا مشکلات تنفسی ایجاد کنند. راهنمای EAU مصرف روتین داروهای محرک انقباض مثانه را برای مثانۀ کم‌کار توصیه نمی‌کند. (Uroweb)

۵. سوندگذاری متناوب برای تخلیۀ مثانه

برای بیمارانی می‌دانند که قادر به خالی‌کردن مناسب مثانه نیستند؛ سوندگذاری متناوب روش استاندارد تخلیۀ کامل مثانه است. در این روش، بیمار یا مراقب او با آموزش تیم درمان، در زمان‌های مشخص یک سوند باریک را وارد می‌کند و پس از تخلیه آن را خارج می‌سازد.

سوندگذاری متناوب با گذاشتن دائمی سوند تفاوت دارد. هدف آن عبارت است از:

• جلوگیری از پرشدن بیش‌ازحد مثانه؛
• کاهش مقدار ادرار باقی‌مانده؛
• کمک به کنترل نشت ناشی از پر بودن مثانه؛
• کاهش پیامدهای احتباس طولانی‌مدت.

تعداد دفعات سوندگذاری برای همۀ بیماران یکسان نیست و براساس میزان تولید ادرار، ظرفیت مثانه، مقدار باقی‌مانده و توانایی فرد تنظیم می‌شود. برای انجام این کار، آموزش شیوۀ صحیح و شناخت علائم عفونت یا آسیب مجرا ضروری است.

آیا تنبلی مثانه بدون سوند درمان می‌شود؟

بله، برخی بیماران بدون سوند درمان یا مدیریت می‌شوند. اگر باقی‌ماندۀ ادرار کم باشد و بیمار بتواند با درمان علت زمینه‌ای یا اصلاح شیوۀ دفع، مثانه را به‌اندازۀ قابل قبول تخلیه کند، ممکن است نیازی به سوند وجود نداشته باشد.

در مقابل، هنگامی که مثانه مرتب بیش‌ازحد پر می‌شود یا مقدار زیادی ادرار باقی می‌ماند، اجتناب از سوند به هر قیمت تصمیم مناسبی نیست. سوندگذاری متناوب در چنین شرایطی بخشی از درمان محافظتی است، نه نشانۀ شکست بیمار یا پزشک.

نیاز به ادامه یا کاهش دفعات سوند باید با ارزیابی مجدد علائم، حجم ادرار دفع‌شده و مقدار باقی‌مانده مشخص شود.

۶. تحریک عصب ساکرال

در تحریک عصب ساکرال، ابتدا پاسخ بیمار به تحریک آزمایشی اعصاب ناحیۀ خاجی بررسی می‌شود و در صورت نیاز ممکن است وسیله‌ای برای ارسال پالس‌های الکتریکی خفیف کاشته شود. این روش در برخی بیماران  می‌تواند حجم ادرار دفع‌شده را افزایش و باقی‌ماندۀ ادرار را کاهش دهد؛ اما نتیجۀ آن قابل تضمین نیست.

تحریک عصب ساکرال اولین انتخاب نیست و پزشک قبل از پیشنهاد آن، موارد زیر را بررسی می‌کند:

• رد انسداد ادرار؛
• بی‌اثر بودن درمان‌های کم‌تهاجمی‌تر؛
• مناسب بودن شرایط بیمار.

۷. جراحی چه زمانی مطرح می‌شود؟

جراحی معمولاً برای «تقویت مستقیم عضلۀ مثانه» انجام نمی‌شود. کاربرد اصلی جراحی، رفع مانعی است که خروج ادرار را دشوار کرده است.

برای مثال، در مردی که هم‌زمان بزرگی پروستات و کم‌کاری عضلۀ مثانه دارد، جراحی رفع انسداد ممکن است جریان و تخلیه را بهتر کند. بااین‌حال، اگر انقباض مثانه بسیار ضعیف باشد، ممکن است مقداری از مشکل بعد از عمل باقی بماند یا بیمار همچنان به سوندگذاری نیاز داشته باشد.

قبل از جراحی باید دربارۀ احتمال بهبود، محدودیت درمان و احتمال باقی‌ماندن علائم با بیمار صحبت شود.

درمان گیاهی و خانگی تنبلی مثانه چقدر مؤثر است؟

شواهد کافی برای معرفی یک گیاه، دمنوش، عرق یا مکمل به‌عنوان درمان ضعف عضلۀ مثانه وجود ندارد. مواد ادرارآور ممکن است حجم ادرار را افزایش دهند، اما لزوماً توانایی مثانه برای تخلیه را بهتر نمی‌کنند. حتی ممکن است در فردی که مثانه‌اش به‌خوبی خالی نمی‌شود، احساس پری و نشت ادرار را بیشتر کنند.

نوشیدن آب کافی، پیشگیری از یبوست و تنظیم مصرف کافئین ممکن است به مدیریت بعضی علائم کمک کند؛ اما جایگزین بررسی علت بیماری نیست.

هشدار: تأخیر در ارزیابی پزشکی به امید درمان گیاهی ممکن است باعث باقی‌ماندن طولانی ادرار، عفونت مکرر یا تشخیص دیرتر انسداد و بیماری‌های عصبی شود.

درمان تنبلی مثانه در مردان، زنان و کودکان چه تفاوتی دارد؟

جنسیت یا سن به‌تنهایی روش درمان را تعیین نمی‌کند. ابتدا باید علت اختلال تخلیه و وجود یا نبود انسداد مشخص شود.  البته علت‌های اختلال تخلیۀ مثانه در مردان، زنان و کودکان همیشه یکسان نیستند. به همین دلیل، برای رفع علت زمینه‌ای در هر گروه، ممکن است گاهی از روش‌های اختصاصی استفاده شود. 

در ادامه، علت‌های شایع‌در هر گروه و روش درمان‌ آن را ابتدا در جدول و سپس با جزئیات بیشتر بررسی می‌کنیم.

الف)‌ درمان تنبلی مثانه در مردان 

در مردان، ابتدا باید مشخص شود جریان ضعیف و تخلیۀ ناقص واقعاً ناشی از ضعف عضلۀ مثانه است یا مانعی در پروستات، گردن مثانه یا مجرای ادرار وجود دارد.

۱. مدیریت بزرگی پروستات
یکی از مهم‌ترین علت‌های اختصاصی اختلال تخلیه در مردان، بزرگ‌شدن پروستات و افزایش مقاومت مسیر خروج ادرار است. اگر انسداد اثبات شود، درمان ممکن است شامل دارو برای کاهش‌ مقاومت مسیر ادرار یا جراحی پروستات باشد. 

رفع انسداد می‌تواند تخلیه را بهتر کند؛ اما اگر عضلۀ مثانه نیز به‌شدت ضعیف شده باشد، ممکن است مقداری از ادرار همچنان باقی بماند.

۲. درمان تنگی مجرای ادرار
تنگی مجرا به‌طور مشخص در مردان شایع‌تر است و می‌تواند پس از ضربه، عفونت، سوندگذاری، جراحی یا اقدامات پزشکی از راه مجرا ایجاد شود. درمان بر اساس محل و طول تنگی ممکن است شامل باز کردن مجرا با روش‌های داخل‌مجرایی یا جراحی ترمیمی مجرا باشد.

۳. رفع انسداد گردن مثانه در مردان جوان
در بعضی مردان جوان، گردن مثانه هنگام ادرار به‌اندازۀ کافی باز نمی‌شود. در این وضعیت ممکن است ابتدا دارو برای کاهش‌ مقاومت گردن مثانه استفاده شوند و در موارد مقاوم، برش گردن مثانه مطرح شود. 

ب) درمان تنبلی مثانه در زنان 

در زنان، تنگی مجرا و انسداد خروجی نسبت به مردان کمتر شایع است. اختلال تخلیه بیشتر ممکن است با جراحی‌های لگنی، افتادگی اندام‌های لگنی یا کشیدگی بیش‌ازحد مثانه ارتباط داشته باشد.

۱. مدیریت  علائم ناشی از آسیب اعصاب مثانه بعد از جراحی‌های لگنی
جراحی لگن یکی از علت‌های شناخته‌شدۀ کم‌کاری مثانه در زنان است. جراحی‌های رحم، تخمدان، رکتوم یا سایر جراحی‌های وسیع لگن ممکن است به اعصاب کنترل‌کنندۀ مثانه آسیب بزنند و قدرت انقباض مثانه را کاهش دهند. 

در مراحل اولیه، تخلیۀ منظم مثانه و در صورت نیاز سوندگذاری متناوب انجام می‌شود. ادامۀ درمان به میزان بازگشت عملکرد اعصاب و عضلۀ مثانه بستگی دارد.

۲. درمان اختلال تخلیه پس از عمل بی‌اختیاری ادرار
بعضی جراحی‌های بی‌اختیاری، به‌ویژه قرارگیری اِسلینگ زیر مجرا (Sling)، ممکن است مسیر خروج ادرار را بیش‌ازحد تنگ کنند. ابتدا ممکن است سوندگذاری موقت یا متناوب انجام شود. اگر انسداد ادامه داشته باشد، آزادکردن یا اصلاح اسلینگ می‌تواند جریان ادرار و مقدار باقی‌ماندۀ ادرار را بهبود دهد.

۳. درمان افتادگی مثانه یا سایر اندام‌های لگنی
افتادگی شدید می‌تواند مسیر خروج ادرار را خم یا فشرده کند و باعث تخلیۀ ناقص شود. براساس شدت افتادگی، درمان ممکن است شامل فیزیوتراپی کف لگن، استفاده از حلقۀ واژینال یا جراحی ترمیم افتادگی باشد. 

۴. درمان کشیدگی بیش‌ازحد مثانه پس از زایمان یا جراحی
احتباس تشخیص‌داده‌نشده پس از زایمان یا عمل جراحی می‌تواند مثانه را بیش‌ازحد کشیده و انقباض آن را ضعیف کند. تخلیۀ زودهنگام مثانه با سوند و جلوگیری از پر شدن مکرر، بخش اصلی درمان اولیه است.

ج) درمان تنبلی مثانه در کودکان 

در کودکان، آنچه خانواده «تنبلی مثانه» می‌نامد، اغلب یک بیماری واحد نیست. مشکل ممکن است ناشی از نگه‌داشتن طولانی ادرار، یبوست یا ناهنجاری مادرزادی باشد.

۱. رفتاردرمانی

بعضی کودکان به‌دلیل بازی، مدرسه، ترس از سرویس بهداشتی یا عادت رفتاری، ادرار را برای مدت طولانی نگه می‌دارند. برای رفع این عادت، ابتدا کودک و خانوادۀ او آموزش می‌بینند. رفتن منظم به دستشویی، اصلاح وضعیت نشستن، مصرف مناسب مایعات و پرهیز از نگه‌داشتن طولانی ادرار از مواردی آند که کودک باید رعایت کند.

۲. درمان یبوست
یبوست در کودکان مبتلا به مشکلات ادراری شایع است. رکتوم پر می‌تواند بر مثانه و عضلات کف لگن اثر بگذارد و تخلیۀ ادرار را مختل کند. درمان یبوست، تنظیم زمان دفع و اصلاح عادت‌های غذایی باید هم‌زمان با برنامۀ ادرار انجام شود. 

۳. رفع انسدادهای مادرزادی مسیر ادرار
یکی از مهم‌ترین علت‌های اختصاصی در پسران، دریچۀ خلفی مجرای ادرار است که از بدو تولد مسیر خروج را مسدود می‌کند. درمان ممکن است ابتدا شامل تخلیۀ مثانه با سوند و سپس برداشتن دریچه با روش داخل‌مجرایی باشد. در موارد پیچیده‌تر،  ممکن است  اورولوژیست جراحی را پیشنهاد کند.

درمان‌نکردن تنبلی مثانه چه عوارضی دارد؟

عوارض تاخیر در درمان به شدت اختلال و میزان ادرار باقی‌مانده بستگی دارند. همۀ بیماران دچار عارضه جدی نمی‌شوند؛ اما تخلیۀ ناکافی و مداوم می‌تواند با مشکلات زیر همراه باشد:

• عفونت ادراری مکرر؛
• کشیدگی و افزایش ظرفیت بیش‌ازحد مثانه؛
• نشت ادرار در اثر پر بودن مثانه؛
• تشکیل سنگ مثانه؛
• احتباس کامل ادرار؛
• افزایش فشار داخل دستگاه ادراری در برخی بیماران؛
• آسیب دستگاه ادراری فوقانی در موارد شدید و پرخطر.

به همین دلیل، ممکن است بیمار حتی با علائم خفیف، به پیگیری مقدار ادرار باقی‌مانده یا عملکرد کلیه نیاز داشته باشد.

چه زمانی باید برای تنبلی مثانه به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت وجود هریک از شرایط زیر، بهتر است ارزیابی پزشکی به تعویق نیفتد:

• ناتوانی در دفع ادرار و درد یا ورم زیر شکم؛ 
• نیاز به زور زدن برای شروع ادرار؛
• ضعف تدریجی جریان ادرار یا کاهش واضح حجم آن؛
• تب یا لرز همراه با علائم ادراری؛
• درد پهلو، تهوع؛
• خون در ادرار؛
• عفونت ادراری مکرر؛
• مقدار قابل‌توجه ادرار باقی‌مانده در گزارش سونوگرافی؛
• مشکل تخلیۀ ادرار در افراد مبتلا به بیماری عصبی، دیابت یا دارای سابقۀ جراحی لگن.

هشدار:‌ ناتوانی کامل در ادرارکردن می‌تواند نیازمند تخلیۀ فوری مثانه باشد.

برای درمان تنبلی مثانه در مشهد کجا برویم؟

مطب اورولوژی دکتر قاضی در مشهد با حضور بهترین اورولوژیست‌های این شهر و تجهیزات کافی و  به‌روز بهترین گزینه برای درمان این بیماری در مشهد است. پشتوانۀ این ادعا، امتیازات و نظرات مراجعین ما در گوگل، سامانه‌های نوبت‌دهی، انجن‌ها و… است.

برای ساختمان اورولوژی دکتر قاضی بیش از ۱۳،۰۰۰ نظر و امتیاز ثبت شده است که میانگین این امتیاز‌ها عدد قابل توجه  ۴.۷۵ از ۵ است. همچنین بیش از ۹۸ درصد مراجعین، ما را به دیگران پیشنهاد کرده‌اند.

موارد زیر از جمله دلایلی هستند که در نظرات به آن‌‌ها اشاره شده است:

• دقت و مهارت بالا در تشخیص؛
• درمان موثر؛
• رفتار و برخورد تیم پزشکی؛
• وجود تجهیزات اختصاصی زنان و کودکان؛
• حضور دستیار پزشک خانم؛
• تجهیزات به‌روز و امکانات کافی مثل تست یوروفلومتری و یورودینامیک؛
• سیستم نوبت‌دهی آنلاین شبانه‌روزی؛
• رفتار پرسنل و نظم بالا در پذیرش.

جمع‌بندی

برای درمان تنبلی مثانه ابتدا باید معلوم شود که مشکل اصلی  چیست. این بیماری می‌تواند در اثر عواملی مثل ضعف عضلۀ مثانه، انسداد مسیر خروج ادرار، بیماری عصبی، دیابت، دارو یا ترکیبی از آن‌ها ایجاد شود.

بعضی بیماران با درمان علت زمینه‌ای، تخلیۀ زمان‌بندی‌شده و فیزیوتراپی بهتر می‌شوند. در برخی دیگر، دارو می‌تواند بخشی از درمان باشد. اگر مثانه به‌اندازۀ کافی تخلیه نشود، سوندگذاری متناوب ممکن است ایمن‌ترین راه برای جلوگیری از پرشدن بیش‌ازحد باشد. تحریک عصبی و جراحی نیز فقط در شرایط مشخص مطرح می‌شوند.

اگر جریان ادرار شما ضعیف شده، احساس می‌کنید مثانه کاملاً خالی نمی‌شود یا در سونوگرافی باقی‌ماندۀ ادرار بالا گزارش شده، لازم است برای بررسی بیشتر به اورولوژیست مراجعه کنید. زیرا تاخیر در درمان این بیماری، بر اساس علت آن، می‌تواند باعث عوارض مختلفی شود.

سوالات متداول