PSA بعد از عمل پروستات و مقدار عادی آن بستگی به نوع جراحی دارد. بعد از عمل رادیکال پروستاتکتومی، عدد PSA باید چیزی حدود صفر باشد؛ اما بعد از جراحی TURP صرفا ثابت ماندن آن کافی است.
البته، تفسیر آزمایش پروستات به همین سادگی نیست؛ زیرا عدد psa ممکن است تحت تاثیر عوامل مختلفی تغییر کند. بنابراین، در ادامه، دربارۀ معنای عدد PSA، زمان مناسب برای انجام آزمایش پروستات، مقدار نرمال یا هشداردهنده، علل افزایش یا کاهش این عدد و اقدامات لازم در هر حالت توضیح خواهیم داد.
بنابراین اگر بهتازگی عمل پروستات انجام دادهاید یا در آستانۀ آن هستید، میتوانید با مراجعه به بخشهای مختلف این متن، با آمادگی ذهنی بیشتر، مسیر پیگیری درمان را طی کنید.
PSA چیست و چه نقشی در سرطان پروستات دارد؟
PSA یا آنتیژن اختصاصی پروستات (Prostate-Specific Antigen) نوعی پروتئین است که توسط سلولهای طبیعی غدۀ پروستات ترشح میشود. سطح PSA خون در مردان سالم معمولاً پایین است.
زمانی که پروستات دچار التهاب، بزرگی خوشخیم پروستات یا سرطان شود، این مقدار میتواند بالا برود. زیرا به دلیل آسیب سلولهای پروستات، PSA بیشتری در خون آزاد میشود. بنابراین، آزمایش PSA میتواند اولین نشانۀ هشداردهنده برای بررسیهای بیشتر باشد. البته همیشه سرطان پروستات علت بالا رفتن میزان PSA نیست.
اما اگر کسی سرطان پروستات داشته باشد، متخصان اورولوژی از همین آزمایش PSA برای بررسی روند بیماری استفاده میکنند. به کمک این آزمایش میتوان فهمید که آیا درمان مؤثر بوده است یا نه و آیا ممکن است سرطان دوباره برگشته باشد یا نه.
نکته: بالا بودن نتیجۀ آزمایش PSA میتواند اولین نشانۀ هشداردهنده برای بررسیهای بیشتر باشد. البته همیشه سرطان علت بالا رفتن میزان PSA نیست.
بعد از عمل پروستات، چه زمانی باید آزمایش PSA داد؟
بنابراین، اولین آزمایش PSA پس از این جراحی باید ۶ تا ۸ هفته بعد انجام شود تا فرصت کافی برای کاهش پیدا کردن سطح PSA خون وجود داشته باشد.
زمان مناسب آزمایش PSA بعد از عمل جزئی پروستات
ازآنجایی که PSA فقط توسط سلولهای پروستات یا سرطان پروستات تولید میشد، پس از جراحی مقدار آن تغییر میکند. البته این تغییر بلافاصله اتفاق نمیافتد؛ زیرا PSA از قبل در خون وجود دارد و برای اینکه عدد آن به ثبات برسد باید مدتی بگذرد.
اولین آزمایش PSA بعد از معمولاً حدود ۶ تا 8 هفته پس از عمل انجام میشود. نکته مهم در این بیماران، این است که مقدار PSA بعد از عمل باید در طول زمان تقریباً ثابت بماند.
عدد نگرانکننده PSA بعد از جراحی چقدر است؟
مقدار عادی یا نگرانگنندۀ PSA بعد از برداشتن پروستات به نوع جراحی بستگی دارد. در ادامه، پس از ارائۀ خلاصهای در جدول، با جزئیات بیشتری این موضوع را برای هردو نوع جراحی بررسی میکنیم.
| عدد PSA بعد از عمل | تفسیر احتمالی | اقدام پیشنهادی |
| کمتر از ۰.۱ ng/mL | طبیعی (بعد از جراحی رادیکال) | پیگیری معمول (مانند آزمایش دورهای هر ۶ تا ۱۲ ماه) |
| بین ۰.۲ تا ۰.۴ ng/mL | مشکوک به عود یا باقیماندن سلولها | تکرار آزمایش + بررسی Free PSA |
| بیشتر از ۰.۴ ng/mL | احتمال عود سرطان | تصویربرداری مانند MRI یا PET + مشاوره تخصصی |
عدد PSA بعد از پروستاتکتومی
در جراحی پروستاتکتومی (prostatectomy) رادیکال، جراح اورولوژیست کل غده پروستات را برمیدارد. از آنجا که PSA فقط در پروستات تولید میشود، بعد از برداشتن کامل آن باید سطح این آنتیژن پس از عمل تقریباً به صفر برسد. چون پروستات تنها منبع PSA در بدن است، هر PSA قابلاندازهگیری بعد از این نوع جراحی میتواند نگرانکننده باشد.
نظر متخصصان اورولوژی در مورد عدد نرمال psa پس از پروستاتکتومی به صورت زیر است:
- اگر PSA کمتر از ۰.۱ ng/mL باشد، طبیعی است.
- اگر PSA به ۰.۲ ng/mL یا بیشتر برسد و در دو آزمایش پیاپی بالا بماند، احتمال بازگشت سرطان وجود دارد.
اگر نتیجه آزمایش نشان دهد که مقدار PSA به ۰.۲ یا بالاتر رسیده یا در دو نوبت پشت سر هم افزایش داشته باشد، میتواند نشاندهنده این باشد که سلولهای سرطانی هنوز در بدن باقی ماندهاند یا سرطان دوباره برگشته است.
بعد از TURP
تراشیدن پروستات از راه مجرای ادراری (TURP) برای مدیریت عوارض بزرگی خوشخیم پروستات استفاده میشود. در این جراحی که از راه مجرای ادرار انجام میشود، اورولوژیست قسمت مرکزی پروستات را با استفاده از یک سیم حلقوی میتراشد. در نتیجۀ این جراحی و با کم شدن بافت پروستات، عدد PSA نیز کم خواهد شد؛ زیرا این پروتئین در بافت پروستات تولید میشود.
دقت کنید که در این موارد PSA صفر نمیشود چون هنوز منبعی برای تولید PSA وجود دارد، ولی مقدار آن باید ثابت باقی بماند و بهمرور بالا نرود. اگر عدد PSA ناگهان بالا برود یا در طول یک سال بیش از ۰.۷۵ نانوگرم در میلیلیتر افزایش پیدا کند، میتواند نشانهای از مشکل جدیدی مثل التهاب یا حتی احتمال سرطان باشد و لازم است بررسیهای بیشتری انجام شود.
نکته: بعد از عمل جزئی پروستات، متخصص اورولوژی بیشتر از خودِ عدد PSA، به روند تغییرات آن در طول زمان توجه میکند.
چرا PSA ممکن است بعد از عمل دوباره بالا برود؟
یکی از نگرانیهای رایج بیماران پس از جراحی پروستات این است که چرا PSA دوباره بالا رفته است، در حالیکه انتظار میرفته با برداشتن پروستات، این عدد به صفر برسد یا پایین باقی بماند.
در واقع، تغییرات PSA بعد از درمان سرطان پروستات همیشه بهطور قطعی به معنای بازگشت بیماری نیست، اما میتواند نشانهای از شرایطی باشد که نیاز به بررسی دارد.
در چنین شرایطی، متخصصان اورولوژی ممکن است برای بررسی دقیقتر، نتایج تصویربرداری، علائم بیمار و سرعت افزایش PSA یا «مدت زمان دو برابر شدن مقدار PSA» را بررسی کند. اگر PSA در کمتر از ۳ ماه دو برابر شود، این میتواند نشانه رشد فعال سرطان باشد و نیاز به درمان سریع دارد.
متخصص اورولوژی در این موقعیت معمولاً چندین فاکتور از جمله روند تغییر PSA در طول زمان، سرعت افزایش آن، نتایج تصویربرداری و علائم بیمار را با هم در نظر میگیرد.
در ادامه، مهمترین علتهای افزایش PSA بعد از پروستاتکتومی یا سایر درمانهای پروستات را بررسی کردهایم:
۱. بازگشت بیوشیمیایی بیماری (Biochemical Recurrence)
شایعترین علت افزایش psa بعد از پروستاتکتومی، بازگشت بیوشیمیایی بیماری است.
در این حالت، سلولهای سرطانی هنوز در بدن حضور دارند ولی آنقدر کوچکاند که در تصویربرداری قابلدیدن نیستند. این سلولها بهتدریج شروع به تولید PSA میکنند.
۲. باقیماندن بافت پروستات پس از جراحی
حتی در جراحی کامل، ممکن است مقدار کمی از بافت پروستات باقی بماند. اگر این بافت فعال باشد، میتواند PSA ترشح کند و باعث افزایش آن شود.
۳. رشد مجدد سلولهای پروستات (خوشخیم یا بدخیم)
اگر بعد از پروستاتکتومی کامل، PSA دوباره بالا برود، ممکن است به این دلیل باشد که سلولهای سرطانی یا بافت پروستات سالم کامل حذف نشدهاند.
اما اگر کل پروستات برداشته نشده باشد، ممکن است بافت باقیمانده (حتی اگر خوشخیم باشد) هم مقدار کمی PSA تولید کند.
۴. مِتاستاز یا گسترش سرطان به سایر نواحی بدن
اگر سرطان پروستات به استخوانها، غدد لنفاوی یا اندامهای دیگر گسترش یافته باشد، این سلولها نیز PSA تولید میکنند. بنابراین، مرحلۀ متاستاز معمولاً با افزایش سریع و پیوسته PSA همراه است.
«افزایش موقتی پی اس ای بعد از درمان» چیست؟
گاهی بعد از درمان سرطان پروستات، بهویژه با روشهای پرتودرمانی، ممکن است سطح PSA کمی بالا برود و بعد از مدتی خودبهخود پایین بیاید. به این پدیده، نوسان گذرا در PSA یا «افزایش موقتی پی اس ای بعد از درمان» میگویند.
این اتفاق معمولاً بین ۱۲ تا ۲۴ ماه بعد از درمان رخ میدهد و اغلب دلیل نگرانکنندهای ندارد.
علت اصلی آن معمولاً التهاب موقت در بافت پروستات بهخاطر تأثیر پرتودرمانی است، نه بازگشت سرطان.
در واقع، بسیاری از مردانی که این نوسان PSA را تجربه میکنند، پیشآگهی بهتری دارند و احتمال برگشت سرطان در آنها کمتر از دیگران است.
«افزایش موقتی پی اس ای بعد از درمان» گاهی ممکن است بعد از جراحی پروستات هم دیده شود، ولی کمتر شایع است. نکته مهم این است که بالا رفتن PSA بهتنهایی دلیل شروع درمان نیست.
معمولاً متخصص اورولوژی چند بار دیگر هم آزمایش PSA را تکرار میکند تا ببیند آیا واقعاً روند افزایشی ادامه دارد یا نه.
چه عواملی میتوانند باعث افزایش کاذب PSA شوند؟
گاهی اوقات عدد PSA به دلایلی بالا میرود که هیچ ربطی به سرطان ندارند. به این حالت افزایش کاذب PSA میگویند که میتواند باعث نگرانی بیمورد، انجام آزمایشهای بیشتر یا حتی بیوپسی غیرضروری شود.
از جمله عوامل افزایش کاذب PSA میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- بزرگ شدن خوشخیم پروستات (BPH)؛
- التهاب یا عفونت پروستات (پروستاتیت)؛
- عفونت مجاری ادراری (UTI)؛
- انزال در ۲۴ تا ۴۸ ساعت قبل از آزمایش؛
- دوچرخهسواری یا فعالیت فیزیکی شدید؛
- معاینه مقعدی، سوندگذاری یا بیوپسی پروستات؛
- افزایش طبیعی PSA با بالا رفتن سن؛
- ابتلا به دیابت نوع دوم (در برخی موارد باعث PSA پایینتر و نتایج منفی کاذب میشود).
آزمایشهای تکمیلی تست PSA کدامند؟
همانطور که در بخش قبلی اشاره کردیم، خیلی وقتها سطح PSA به دلایل دیگری از جمله عفونت، التهاب یا حتی فعالیت بدنی زیاد بالا میرود.
برای همین، وقتی نتیجه PSA بعد از جراحی پروستات در محدوده مشکوک قرار میگیرد، اورولوژیست سراغ تستهای تکمیلی میرود تا تصمیم دقیقتری بگیرد و جلوی بیوپسیهای غیرضروری گرفته شود.
در اینجا با مهمترین آزمایشهای مکمل آشنا میشویم:
نمرۀ گِلیسون در پرونده اولیه بیمار
علاوهبر پاسخ آزمایش psa، نمره گلیسون (Gleason score) در پرونده اولیه بیمار نیز اهمیت دارد؛ سرطانهایی با نمرۀ گلیسون بالا بدخیمترند و معمولاً احتمال بیشتری برای بازگشت دارند.
نمرۀ گِلیسون (Gleason score) معیاری است که نتیجۀ نمونهبرداری معمولاً معمولا با آن بیان میشود. این نمره طبق جدول زیر نشان میدهد سلولها تا چه حد طبیعی یا غیرطبیعی هستند:
| تفسیر آن | نمرۀ گلیسون |
| سرطان کمخطر، سلولها شبیه حالت طبیعیاند. | نمره ۶ (۳+۳) |
| ریسک متوسط پایینتر | نمره ۷ (۴+۳) |
| ریسک متوسط بالاتر | نمره ۷ (۳+۴) |
| سرطان پرخطر، سلولها کاملاً غیرطبیعی و تهاجمیاند | نمره ۸ تا ۱۰ |
نمره گِلیسون شدت بدخیمی سلولهای سرطانی را نشان میدهد. ترکیب اطلاعات PSA و گلیسون، به اورولوژیست کمک میکند تا شدت بیماری و برنامه درمانی را دقیقتر مشخص کند.
آزمایش Free PSA، برای بررسی درصد PSA آزاد در خون
پروتئین PSA در خون به دو شکل مختلف دیده میشود:
- Total PSA، یعنی کل PSA موجود در خون؛
- Free PSA، یعنی بخشی از آن که در خون آزاد است و به هیچ پروتئینی نچسبیده.
متخصصان اورولوژی برای فهمیدن میزان عدد psa بعد از عمل پروستات، ابتدا مقدار Total PSA را بررسی میکنند. اما گاهی عدد بهدستآمده مشکوک است؛ یعنی مشخص نیست که علت آن سرطان پروستات است یا به یک مشکل خوشخیم مثل التهاب یا بزرگشدگی پروستات مربوط میشود.
در این شرایط، اورولوژیست نسبت Free PSA را به Total PSA بررسی میکند:
- اگر نسبت PSA آزاد به کل زیاد باشد، احتمال اینکه مشکل خوشخیم باشد بیشتر است.
- ولی اگر نسبت PSA آزاد به کل خیلی کم باشد، احتمال سرطان بیشتر میشود.
به بیان ساده، هرچه PSA در خون آزادتر باشد، احتمال خوشخیم بودن مشکل بیشتر است و هرچه PSA بیشتر به پروتئینها چسبیده باشد، احتمال بدخیم بودن آن بیشتر است.
MRI، تصویربرداری دقیق از پروستات
MRI یکی از دقیقترین روشها برای شناسایی نقاط مشکوک در پروستات است. با استفاده از آن میتوان دید که آیا واقعاً ناحیهای وجود دارد که نیاز به نمونهبرداری داشته باشد یا خیر.
اگر تصویر نرمال باشد، در خیلی از موارد نیازی به بیوپسی نیست. این روش، بهویژه در مردانی که PSA آنها در محدوده خاکستری (مثلاً بین ۴ تا ۱۰) قرار دارد، بسیار کمککننده است.
اسکن PET (PET Scan)، شناسایی سرطان پروستات
اسکن PET دقت بالایی دارد و با تزریق یک ماده رادیواکتیو کمخطر انجام میشود که سلولهای سرطانی را نشان میدهد.
این آزمایش بیشتر برای مواقعی کاربرد دارد که متخصص اورولوژی شک دارد سرطان به بخشهای دیگر بدن پخش شده باشد یا میخواهد ببیند آیا پس از درمان، بیماری برگشته است یا نه.
زمان تکرار آزمایش psa برای نظارت فعال
حتی اگر جواب آزمایش عادی بود، لازم است هر چند وقت یک بار آزمایش psa تکرار شود. فاصلۀ بین آزمایشها برای افرادی که عمل TURP یا پروستاتکتومی انجام دادهاند یکسان است.
| فاصلۀ زمانی پس از عمل | زمان پیشنهادی آزمایش PSA |
| سال اول | هر ۳ تا ۶ ماه یک بار |
| سال دوم تا پنجم | هر ۶ تا ۱۲ ماه یک بار |
| بعد از ۵ سال | سالی یک بار (در صورت نرمال بودن نتایج) |
جمعبندی
PSA بعد از عمل پروستات، یکی از مهمترین نشانهها برای فهمیدن این است که آیا درمان موفق بوده یا نه.
- بعد از عمل پروستاتکتومی: اگر کل پروستات در عمل جراحی برداشته شده باشد، عدد PSA باید خیلی پایین بیاید و کمتر از ۰.۱ ng/mL شود.
- بعد از عمل TURP: در جراحیهای جزئی که فقط بخشی از پروستات برداشته میشود، PSA کاملاً صفر نمیشود، اما باید در یک سطح ثابت بماند. اگر عدد PSA ناگهان بالا برود یا در طول یک سال بیش از ۰.۷۵ نانوگرم در میلیلیتر افزایش پیدا کند، باید حتماً بررسی شود.
اگر این عدد بعد از مدتی دوباره بالا برود، ممکن است نشانهای از بازگشت سرطان یا باقیماندن سلولهای سرطانی باشد. البته عوامل دیگری مثل بزرگی یا التهاب پروستات، معاینۀ مقعدی پروستات،عفونت مجاری ادراری و… نیز میـوانند باعث افزایش کاذب psa شوند.
تفسیر دقیق عدد PSA همیشه باید توسط متخصص اورولوژی انجام شود. او بر اساس وضعیت کلی بیمار، سوابق درمان و نتایج دیگر آزمایشها تصمیم میگیرد که آیا نیاز به پیگیری یا درمان جدید هست یا نه.
در نهایت، مراجعه منظم به اورولوژیست، انجام آزمایشهای دورهای و آگاهی از اعداد هشداردهنده PSA، مهمترین کارهایی هستند که بعد از عمل پروستات باید انجام دهید.
