آزمایش تشخیص سرطان کلیه (آزمایش خون، ادرار و سونوگرافی)

تشخیص سرطان کلیه معمولاً به بررسی مجموعه‌ای از نتایج آزمایش‌ها و تصویربرداری نیاز دارد و نمی‌توان فقط براساس یک نتیجۀ غیرطبیعی درباره وجود بیماری قضاوت کرد.

در این مقاله توضیح می‌دهیم آزمایش خون و ادرار چه نقشی در تشخیص دارند، سونوگرافی، CT و MRI چه تفاوتی با یکدیگر دارند و در چه شرایطی نمونه‌برداری لازم می‌شود. همچنین با مراحل بررسی توده‌های مشکوک و اقدامات بعد از دریافت نتایج آشنا خواهید شد.

سرطان کلیه چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سرطان کلیه معمولاً با بررسی سابقۀ پزشکی، معاینه، آزمایش‌های خون و ادرار و تصویربرداری انجام می‌شود. بسیاری از توده‌های کلیه نیز به‌صورت اتفاقی در سونوگرافی یا CT که برای مشکل دیگری انجام شده است، شناسایی می‌شوند.

سونوگرافی می‌تواند وجود توده را نشان دهد؛ اما برای بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های آن، معمولاً CT چندفازی با تزریق ماده حاجب انجام می‌شود. MRI نیز در بعضی شرایط، از جمله نامشخص بودن نتایج CT، کاربرد دارد.

گاهی برای شناسایی ماهیت توده، نمونه‌برداری یا بیوپسی لازم می‌شود؛ بااین‌حال، همۀ بیماران به نمونه‌برداری نیاز ندارند. در بعضی موارد، یافته‌های تصویربرداری برای تشخیص بالینی و تصمیم‌گیری درباره اقدامات بعدی کافی هستند.

۱. ویزیت اولیه: بررسی علائمی، سابقۀ پزشکی و معاینۀ فیزیکی

پزشک ابتدا علائم، سابقۀ بیماری‌های کلیوی، عوامل خطر و نتایج بررسی‌های قبلی را ارزیابی می‌کند. مهم‌ترین اطلاعات مورد نیاز عبارت‌اند از:

• وجود علائمی مثل خون در ادرار، درد پهلو یا کاهش وزن بدون علت مشخص؛

• سابقۀ خانوادگی سرطان کلیه و بعضی بیماری‌های ارثی؛

• وجود عوامل خطر مثل سابقۀ مصرف سیگار، فشار خون بالا؛

• نتایج آزمایش‌ها، سونوگرافی و تصویربرداری‌های قبلی.

در معاینۀ فیزیکی نیز وضعیت شکم و پهلو بررسی می‌شود؛ اما بیشتر توده‌های کوچک کلیه با معاینه قابل‌شناسایی نیستند. زیرا بسیاری از بیماران در مراحل اولیه علامت مشخصی ندارند و توده به‌صورت اتفاقی در تصویربرداری کشف می‌شود. 

بنابراین طبیعی‌بودن معاینه یا نداشتن علامت، به‌تنهایی وجود تودۀ کلیوی را رد نمی‌کند.

 ۲. تشخیص سرطان کلیه با آزمایش خون

در حال حاضر برای شناسایی تومور، مارکر  به‌خصوصی در خون یا ادرار وجود ندارد که برای تشخیص سرطان کلیه کاربرد داشته باشد.  بااین‌حال، پزشک ممکن است آزمایش‌های زیر را درخواست کند:

• شمارش کامل سلول‌های خون (CBC): بررسی کم‌خونی، افزایش گلبول‌های قرمز و سایر تغییرات سلول‌های خونی.

• کراتینین و eGFR: ارزیابی عملکرد کلیه‌ها و کمک به تصمیم‌گیری درباره انجام بعضی تصویربرداری‌ها.

• کلسیم خون: افزایش کلسیم گاهی در بیماران مبتلا به سرطان کلیه دیده می‌شود؛ اما علت‌های غیرسرطانی متعددی نیز دارد.

• آزمایش‌های عملکرد کبد و آلکالین فُسفُاتاز (ALP): ارزیابی وضعیت عمومی و بررسی متاستاز احتمالی.

نکتۀ مهم:‌ تغییر این شاخص‌ها الزاماً نشان‌دهندۀ سرطان نیست. برای مثال، افزایش کراتینین ممکن است ناشی از اختلال عملکرد کلیه باشد و به‌تنهایی نمی‌تواند وجود تودۀ سرطانی را مشخص کند.

۳. آزمایش ادرار

یکی از علائم سرطان کلیه در آزمایش ادرار، وجود گلبول قرمز یا خون در ادرار است که به آن هماچوری می‌گویند.

خون در ادرار به دو شکل دیده می‌شود:

• هماچوری میکروسکوپی: خون با چشم قابل مشاهده نیست و گلبول‌های قرمز در بررسی آزمایشگاهی شناسایی می‌شوند.

• هماچوری قابل مشاهده: وجود خون باعث تغییر رنگ ادرار به صورتی، قرمز یا گاهی قهوه‌ای می‌شود.

آیا خون در ادرار همیشه به معنی سرطان است؟

خیر، خون در ادرار دلایل متعددی دارد. سنگ‌های ادراری، عفونت‌ها و بعضی بیماری‌های کلیوی نیز می‌توانند چنین تغییری ایجاد کنند. همچنین قرمز یا قهوه‌ای شدن ادرار همیشه به معنای وجود خون نیست.

از سوی دیگر، بعضی توده‌های کلیه هیچ خونریزی قابل‌شناسایی ایجاد نمی‌کنند. بنابراین وجود خون در ادرار سرطان را تأیید نمی‌کند و طبیعی‌بودن آزمایش ادرار نیز آن را به‌طور کامل رد نمی‌کند.

در صورت وجود خون میکروسکوپی، پزشک براساس سن، سابقۀ مصرف سیگار، میزان خون در ادرار و سایر عوامل خطر مشخص می‌کند چه بررسی‌هایی لازم است.

۴. تشخیص سرطان کلیه با سونوگرافی

سونوگرافی روشی رایج برای شناسایی توده‌ها و کیست‌های کلیه است. در این روش از امواج صوتی برای ایجاد تصویر استفاده می‌شود و بیمار در معرض اشعۀ ایکس قرار نمی‌گیرد.

سونوگرافی می‌تواند مشخص کند که ضایعۀ مشاهده‌شده احتمالاً یک کیست حاوی مایع است یا توده‌ای جامد. بسیاری از کیست‌های ساده ویژگی‌های مشخصی دارند و خوش‌خیم هستند.

در مقابل، اگر توده جامد باشد یا کیست ویژگی‌های پیچیده و نامشخصی داشته باشد، معمولاً بررسی دقیق‌تری لازم می‌شود.

آیا سرطان کلیه در سونوگرافی مشخص می‌شود؟

 سونوگرافی می‌تواند وجود تودۀ مشکوک را نشان دهد؛ اما همیشه قادر به تعیین خوش‌خیم یا بدخیم بودن آن نیست. همچنین شناسایی برخی توده‌های کوچک با سونوگرافی دشوارتر است. به همین دلیل، پزشک ممکن است CT یا MRI درخواست کند.

۵. تشخیص سرطان کلیه با CT اسکن

CT چندفازی با تزریق ماده حاجب یکی از اصلی‌ترین روش‌های بررسی توده‌های مشکوک کلیه است. این روش تصاویر دقیقی از کلیه‌ها و ساختارهای اطراف تهیه می‌کند.

در CT چندفازی، تصاویر در مراحل مختلف و پیش و پس از تزریق ماده حاجب گرفته می‌شوند. مقایسۀ تصاویر به پزشک کمک می‌کند ویژگی‌های توده و میزان جذب ماده حاجب را ارزیابی کند.

اطلاعات مهمی که CT ارائه می‌دهد عبارت‌اند از:

• اندازه و محل دقیق توده؛

• ویژگی‌های داخلی و میزان جذب ماده حاجب؛

• گسترش احتمالی توده به بافت‌های اطراف؛

• درگیری عروق یا غدد لنفاوی مجاور؛

• وضعیت کلیۀ مقابل.

این اطلاعات علاوه‌بر بررسی ماهیت توده، برای تصمیم‌گیری درباره اقدامات بعدی نیز اهمیت دارند.

۶. تشخیص سرطان کلیه با اسکن MRI

MRI با استفاده از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی تصاویر دقیقی از کلیه‌ها ایجاد می‌کند و برخلاف CT از اشعۀ ایکس استفاده نمی‌کند.

این روش معمولاً در شرایط زیر کاربرد دارد:

• زمانی که نتیجۀ CT برای تعیین ماهیت توده کافی نیست؛

• برای بررسی دقیق‌تر درگیری احتمالی سیاهرگ کلیوی یا ورید اَجوَف؛

• در بیمارانی که استفاده از ماده حاجب CT برای آن‌ها مناسب نیست؛

• برای ارزیابی برخی کیست‌های پیچیده کلیه.

۷. نمونه‌برداری از کلیه  با هدایت سونوگرافی یا CT 

نمونه‌برداری یا بیوپسی روشی است که در آن مقدار کوچکی از بافت توده برداشته و برای بررسی زیر میکروسکوپ به آزمایشگاه پاتولوژی فرستاده می‌شود.

در بیوپسی توده کلیه، پزشک متخصص معمولاً با استفاده از سوزن مخصوص، مقدار کوچکی از بافت توده را خارج می‌کند.

برای مشخص‌کردن مسیر مناسب سوزن، از سونوگرافی یا CT کمک گرفته می‌شود. این کار امکان مشاهده محل توده و ساختارهای اطراف را فراهم می‌کند.

نمونه‌برداری معمولاً با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود. برای بررسی توده‌های جامد، اغلب از سوزنی استفاده می‌شود که قطعات کوچکی از بافت را خارج می‌کند.

نتیجۀ پاتولوژی سرطان کلیه چه اطلاعاتی می‌دهد؟

نمونۀ برداشته‌شده در آزمایشگاه پاتولوژی بررسی می‌شود. اگر نمونه کافی باشد، متخصص پاتولوژی می‌تواند ماهیت بافتی توده و در بسیاری از موارد نوع آن را مشخص کند.

گاهی اطلاعاتی درباره ویژگی‌های سلولی و درجۀ بدخیمی نیز به دست می‌آید؛ اما نمونۀ کوچک همیشه نمایندۀ تمام قسمت‌های توده نیست. به همین دلیل، تعیین دقیق درجۀ بدخیمی از روی بیوپسی همیشه ممکن نیست.

اگر بافت کافی نباشد یا نتیجۀ بررسی نامشخص گزارش شود، پزشک ممکن است بیوپسی مجدد یا روش دیگری برای بررسی پیشنهاد کند.

نکتۀ مهم: نتیجۀ نامشخص نمونه‌برداری به معنای خوش‌خیم بودن توده نیست. چنین نتیجه‌ای باید همراه با تصاویر و سایر یافته‌های بیمار ارزیابی شود.

تشخیص میزان گسترش سرطان کلیه با چه روش‌هایی انجام می‌شود؟

اگر بررسی‌ها احتمال سرطان کلیه را مطرح کنند یا بیماری تشخیص داده شده باشد، ممکن است تصویربرداری‌های بیشتری برای تعیین میزان گسترش آن لازم شود.

هدف این بررسی‌ها، ارزیابی بافت‌های اطراف کلیه و سایر بخش‌های بدن است.  

۱. تصویربرداری قفسۀ سینه

ریه‌ها یکی از محل‌هایی هستند که هنگام بررسی احتمال گسترش سرطان کلیه مورد توجه قرار می‌گیرند.

عکس ساده قفسۀ سینه ممکن است بعضی تغییرات را نشان دهد؛ اما CT قفسۀ سینه جزئیات بیشتری ارائه می‌کند و در بررسی گسترش احتمالی بیماری نقش مهمی دارد.

۲. اسکن استخوان

اسکن استخوان جزو بررسی‌های معمول برای تعیین مرحلۀ اولیه سرطان کلیه نیست.

اگر بیمار درد استخوانی غیرقابل‌توضیح داشته باشد یا آزمایش‌ها و تصاویر دیگر احتمال درگیری استخوان را مطرح کنند، پزشک ممکن است بررسی هدفمند با CT، MRI یا در موارد منتخب اسکن استخوان را درخواست کند.

۳. آنژیوگرافی و بررسی عروق کلیه

گاهی برای بررسی درگیری عروق یا برنامه‌ریزی اقدامات بعدی، اطلاعات دقیق‌تری از رگ‌های کلیه لازم است.

در بسیاری از موارد، CT اسکن و MRI می‌توانند این اطلاعات را ارائه دهند؛ درصورتی که نیاز به اطلاعات دقیق‌تر،  ممکن است از آنژیو گرافی استفاده شود. این روش CT آنژیوگرافی نیز در صورت نیاز، برای بررسی دقیق‌تر عروق کاربرد دارد.

آنژیوگرافی تهاجمی روش معمول تشخیص اولیه سرطان کلیه نیست و استفاده از آن به شرایط خاص محدود می‌شود.

پس از دریافت نتایج تشخیصی، مرحلۀ بعد چیست؟

پس از تکمیل بررسی‌ها، متخصص اورولوژی نتایج آزمایش‌ها، تصاویر و در صورت انجام، گزارش پاتولوژی را در کنار یکدیگر ارزیابی می‌کند.

اقدام بعدی برای همۀ بیماران یکسان نیست. بعضی یافته‌ها خوش‌خیم هستند و نیازی به اقدام خاصی ندارند؛ برخی به پیگیری تصویربرداری نیاز دارند و در موارد دیگر، بررسی تکمیلی یا تصمیم‌گیری درمانی مطرح می‌شود.

هنگام مراجعه، بهتر است علاوه‌بر گزارش کتبی، فایل تصاویر اصلی سونوگرافی، CT یا MRI و آزمایش‌های قبلی را همراه داشته باشید. اگر قبلاً نمونه‌برداری انجام داده‌اید، گزارش پاتولوژی نیز اهمیت دارد.

در صورت نیاز به جراحی، تجربۀ جراح چه اهمیتی دارد؟

تجربۀ مرتبط جراح می‌تواند بر مدت عمل و برخی نتایج جراحی توده‌های کلیه اثر داشته باشد. در یک مطالعۀ چندمرکزی روی ۲۵۴۸ جراحی برداشت بخشی از کلیه با کمک ربات، تجربۀ قبلی جراح در جراحی لاپاراسکوپی کلیه با مدت عمل کمتر، کوتاه‌ترشدن زمان قطع موقت خون‌رسانی و بهبود بعضی شاخص‌های نتیجۀ جراحی همراه بود.

البته این مطالعه فقط نتایج جراحی رباتیک را بررسی کرده است و نمی‌توان یافته‌های آن را به همۀ روش‌های جراحی تعمیم داد. پیچیدگی توده و وضعیت بیمار نیز بر نتیجه اثر دارند.

چه زمانی برای بررسی احتمال سرطان کلیه باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر آزمایش یا تصویربرداری شما نتیجۀ غیرطبیعی داشته است، زمان و نوع بررسی بعدی به شرایط فردی و ویژگی‌های یافته بستگی دارد.

مهم‌ترین موقعیت‌هایی که نیازمند ارزیابی پزشکی هستند عبارت‌اند از:

• خون قابل مشاهده در ادرار: حتی اگر فقط یک‌بار رخ داده یا خودبه‌خود برطرف شده باشد.

• خون میکروسکوپی در آزمایش ادرار: در صورت نیاز به بررسی براساس سابقه و عوامل خطر فردی.

• توده یا ضایعۀ نامشخص در سونوگرافی و CT: به‌ویژه اگر ویژگی‌های مشکوک داشته باشد.

• درد پهلوی پایدار و بدون علت مشخص: خصوصاً اگر با تغییرات ادراری یا سایر علائم همراه باشد.

• سابقۀ خانوادگی مهم یا بیماری‌های ارثی مرتبط: برای بررسی احتمال نیاز به ارزیابی ژنتیکی یا برنامۀ پایش.

اگر خونریزی شدید همراه با لخته و اختلال در دفع ادرار، درد بسیار شدید یا کاهش قابل‌توجه ادرار دارید، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

در مطب اورولوژی دکتر قاضی در مشهد، مراجعه‌کنندگان می‌توانند برای بررسی تخصصی مدارک و نتایج قبلی اقدام کنند. متخصص اورولوژی براساس شرایط بیمار مشخص می‌کند که آیا آزمایش یا تصویربرداری تکمیلی لازم است یا می‌توان وضعیت را با برنامۀ پیگیری مناسب ارزیابی کرد.

جمع‌بندی

تشخیص سرطان کلیه معمولاً با یک آزمایش مشخص انجام نمی‌شود. پزشک با بررسی سابقۀ بیمار، نتایج آزمایش‌ها و به‌ویژه تصویربرداری، وجود و ویژگی‌های توده‌های مشکوک را ارزیابی می‌کند.

آزمایش خون و ادرار اطلاعات کمکی ارائه می‌دهند؛ درحالی‌که سونوگرافی می‌تواند توده را شناسایی کند و CT چندفازی یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای بررسی دقیق آن است. MRI و نمونه‌برداری نیز در شرایط مشخص برای تکمیل ارزیابی استفاده می‌شوند.

نکتۀ مهم این است که وجود توده در کلیه همیشه به معنای سرطان نیست؛ همان‌طور که طبیعی‌بودن آزمایش‌ها نیز نمی‌تواند وجود بیماری را به‌طور کامل رد کند.

اگر نتیجۀ مشکوکی در آزمایش یا تصویربرداری شما گزارش شده است، بهتر است آن را همراه با مدارک قبلی به متخصص اورولوژی نشان دهید. بررسی مجموعۀ یافته‌ها کمک می‌کند مشخص شود که آیا به آزمایش تکمیلی، نمونه‌برداری، پیگیری یا اقدام دیگری نیاز دارید.