- آتروفی یا کوچک شدن کلیه چیست؟
- چرا کوچک شدن کلیه چپ شایعتر است؟
- ابعاد نرمال کلیه چقدر است؟
- عوارض و خطرات؛ آیا کوچک شدن کلیه کشنده است؟
- چه بیماری باعث کوچک شدن کلیه میشود؟
- از بین رفتن کلیه چه علائمی دارد؟
- تشخیص کوچک شدن کلیه
- آیا آتروفی کلیه قابلدرمان است؟
- پیشگیری از عوارض و خطرات آتروفی؛ زندگی با یک کلیه
- پیشگیری از آتروفی کلیه
- سخن پایانی
- سوالات متداول
کوچک شدن کلیه (آتروفی کلیه) یعنی وقتی که بافت کلیه بهتدریج تحلیل برود و تعداد نفرونها (واحدهای اصلی تصفیه خون) کاهش پیدا میکند. در نتیجه، کلیه دیگر توان کافی برای پاکسازی خون و تنظیم مایعات را نخواهد داشت.
آتروفی کلیه بهخودیخود یک بیماری مستقل نیست؛ بلکه پیامد یک بیماری زمینهای مانند فشار خون بالا، دیابت، عفونتهای مزمن کلیوی، انسداد مجاری ادراری یا اختلالات عروقی است. آتروفی کلیه در بسیاری از موارد بهآرامی و بدون علامت پیشرفت میکند و به همین دلیل ممکن است تا مدتها تشخیص داده نشود.
این بیماری باعث مرگ نمیشود؛ اما اگر مدیریت نشود؛ میتواند باعث نارسایی کلیه و نیاز به دیالیز و پیوند کلیه شود. در ادامه دربارۀ ماهیت بیماری، علتهای آن، تشخیص بهموقع بیماری و راههای مدیریت آن خواهیم گفت. با ما همراه باشید.
آتروفی یا کوچک شدن کلیه چیست؟
آتروفی یا کوچک شدن کلیه یعنی وقتی که اندازه کلیه بهتدریج کاهش پیدا میکند. به بیان سادهتر، کلیه در اثر یک مشکل زمینهای شروع به تحلیل رفتن میکند. این مشکل یک ناهنجاریهای مادرزادی نیست و در طول زندگی در اثر بیماریهایی مثل فشار خون بالا، دیابت، انسداد طولانیمدت مسیر ادرار، عفونتهای مکرر کلیه یا مشکلات عروقی ایجاد میشود.
این مشکلات زمینهای باعث از بین رفتن تدریجی نفرونهای کلیه میشوند. نفرونها همان واحدهای کوچکی هستند که وظیفه تصفیه خون را بر عهده دارند. هرچه تعداد نفرونها کمتر شود، توان کلیه برای دفع مواد زائد، تنظیم آب و نمک در بدن و کنترل فشار خون کمتر میشود. همزمان، حجم پارانشیم کلیه (بافت فعال و کارآمد کلیه) نیز کم میشود و در تصویربرداریها، کلیه کوچکتر از حد طبیعی دیده میشود.
تفاوت آتروفی با هیپوپُلازی (Hypoplasia) کلیه چیست؟
خیلی از بیماران، آتروفی کلیه را با هیپوپُلازی کلیه اشتباه میگیرند، در حالی که این دو وضعیت از نظر منشأ تفاوت اساسی دارند.
هیپوپُلازی کلیه: این بیماری یک مشکل مادرزادی است؛ یعنی فرد از بدو تولد کلیهای کوچکتر از حد طبیعی دارد، چون تعداد سلولها و واحدهای کلیوی از ابتدا کمتر بوده است. در این حالت، کلیه هرگز بهاندازۀ طبیعی نمیرسد.
آتروفی کلیه: در آتروفی، اندازۀ کلیه در ابتدا طبیعی است؛ اما بهدلیل بیماری یا کاهش خونرسانی، نفرونهای کلیه از بین میروند و کلیه بهتدریج کوچک میشود. به همین دلیل، آتروفی یک فرایند تدریجی و اکتسابی است، نه مادرزادی.
نکته: آتروفی کلیه ممکن است یک کلیه یا هر دو کلیه را درگیر کند؛ با این حال کوچک شدن کلیه سمت چپ کمی شایعتر است.
چرا کوچک شدن کلیه چپ شایعتر است؟
بعضی مطالعات بالینی حاکی از این هستند که آتروفی کلیه چپ اندکی شایعتر است. از مهمترین دلایل این موضوع میتوان به تفاوت آناتومی عروقی کلیه چپ اشاره کرد. ورید کلیوی چپ مسیر طولانیتری نسبت به سمت راست دارد و عبور آن از میان عروق شکمی میتواند در برخی شرایط، تخلیه خون از کلیه را دشوارتر کند.
چنین شرایطی ممکن است در طولانیمدت بر خونرسانی کلیه اثر بگذارد. با این حال، آنچه اهمیت دارد، تشخیص علت زمینهای کوچک شدن کلیه و شروع بهموقع درمان است، نه صرفاً سمت درگیر.
نکته: اگرچه آتروفی کلیه چپ شایعتر است، اما این موضوع هنوز کاملاً اثبات نشده است و بنابراین نمیتوان آن را به همۀ افراد تعمیم داد.
ابعاد نرمال کلیه چقدر است؟
مقایسۀ اندازه کلیه در تصویربرداریها (بهویژه سونوگرافی) با اندازه طبیعی آن، ساده و مهمترین روش تشخیص زودهنگام مشکلات کلیوی است. اندازه طبیعی طول کلیه در گروههای مختلف به شرح زیر است:
- اندازه طبیعی کلیه مردان: طول هر کلیه معمولاً بین ۱۰ تا ۱۲ سانتیمتر است.
- اندازه طبیعی کلیه در خانمها: اندازه کلیهها در خانمها ممکن است کمی کوچکتر از آقایان باشد، اما همچنان در همان بازه ۱۰ تا ۱۲ سانتیمتر قرار دارد.
- اندازه کلیه کودکان: اندازه کلیه در کودکان به سن، قد و وزن آنها بستگی دارد و بهصورت تدریجی با رشد بدن افزایش پیدا میکند.
- اندازه کلیه در سالمندان: کوچک شدن کلیه در سالمندان معمولاً خفیف و تدریجی رخ میدهد و جزئی از روند پیری طبیعی بافت کلیه محسوب میشود. این تغییر معمولاً نشانه بیماری نیست، مگر اینکه با کاهش عملکرد کلیه یا علائم بالینی همراه باشد.
اگر اندازه کلیه در تصویربرداری کمتر از ۱۰ سانتیمتر باشد یا در مقایسه با بررسیهای قبلی کاهش قابلتوجهی داشته باشد، باید حتماً به پزشک متخصص اورولوژی مراجعه کنید. البته اندازۀ کوچکتر از ۱۰ سانتیمتر بهتنهایی نشانۀ بیماری نیست؛ اما ممکن است ناشی از آتروفی پارانشیم کلیه یا آسیب مزمن کلیوی باشد.
عوارض و خطرات؛ آیا کوچک شدن کلیه کشنده است؟
خیر، این بیماری همیشه کشنده نیست. میزان خطرناک بودن آن به 2 نکته بستگی دارد:
- یک کلیه درگیر است یا هر دو کلیه
- وضعیت عملکرد کلیه سالم چگونه است.
اگر فقط یکی از کلیهها دچار آتروفی شده و کلیه دیگر سالم و فعال باشد، معمولاً خطر جدی فرد را تهدید نمیکند. زیرا در این شرایط، کلیه سالم میتواند بخش زیادی از وظایف تصفیه خون، تنظیم مایعات و کنترل الکترولیتها را بهتنهایی انجام دهد.با پیگیری پزشکی منظم و مراقبت از کلیۀ باقیمانده، میشود با یک کلیه سالم سالها زندگی طبیعی داشت.
خطرات کوچک شدن کلیه زمانی مطرح میشود که هر دو کلیه کوچک شده باشند. در این شرایط فرد بهتدریج وارد مرحله نارسایی مزمن کلیه (CKD) میشود. اگر این روند ادامه پیدا کند، ممکن است فرد دچار نارسایی کلیه شود. دراینصورت بدن دیگر قادر به دفع سموم و مایعات اضافی نخواهد بود و بیمار به دیالیز یا پیوند کلیه نیاز پیدا خواهد کرد.
در ادامه عوارض آتروفی کلیه را با جزئیات بیشتری بررسی خواهیم کرد
۱. بیماریهای قلبی–عروقی
افراد مبتلا به بیماری مزمن کلیه، در مقایسه با افراد سالم تا ۲ تا ۳ برابر بیشتر در معرض حملات قلبی و سکتههای عروقی قرار دارند. علت این موضوع به اختلال در فشار خون، التهاب مزمن و تغییرات متابولیک برمیگردد.
۲. اِدِم ریوی (تجمع آب در ریهها)
وقتی کلیهها نتوانند مایعات اضافی بدن را دفع کنند، آب در بافتها جمع میشود و در موارد شدید میتواند به ریهها برسد و باعث تنگی نفس شود.
۳. کمخونی
کلیه سالم هورمونی به نام اریتروپویتین تولید میکند که برای ساخت گلبولهای قرمز ضروری است. وقتی آتروفی کلیه رخ دهد، تولید این هورمون کاهش مییابد و فرد دچار کمخونی، خستگی مزمن و ضعف عمومی میشود.
۴. اختلالات جنسی
کاهش عملکرد کلیه گاهی باعث بههمریختگی هورمونی میشود که خود منجر به کاهش میل جنسی و اختلال نعوظ در مردان میشود.
چه بیماری باعث کوچک شدن کلیه میشود؟
همانطور که قبلاً گفتیم، کوچک شدن کلیه معمولاً یک بیماری مستقل نیست و اغلب پیامد و عارضه بیماریهای زمینهای است که طی زمان به بافت کلیه آسیب زدهاند. این بیماریها به 2 شکل باعث آتروفی میشوند:
- کاهش خونرسانی و اکسیژنرسانی به کلیه؛
- آسیب مستقیم و تدریجی به بافت کلیه (نفرونها).
در ادامه، بیشتر درباره بیماریها و شرایطی که منجر به آتروفی کلیه میشوند، صحبت خواهیم کرد.
۱. بیمارهای خونی و ژنتیکی
برخی بیماریهای خونی و ژنتیکی باعث ایسکمی بافتی (نرسیدن اکسیژن کافی به بافت کلیه) و در پی آن تخریب تدریجی نفرونها و کوچک شدن کلیه میشوند. یکی از مهمترین این بیماریها کمخونی داسیشکل است.
در این بیماری، گلبولهای قرمز شکل طبیعی خود را از دست میدهند و سفت و داسیشکل میشوند. این سلولها مویرگهای ظریف کلیه را مسدود میکنند و باعث اختلال جریان خون، آسیب موضعی و در نهایت آتروفی کلیه میشوند.
۲. مشکلات عروقی و فشار خون
اختلالات عروقی از شایعترین علتهای کوچک شدن کلیه، بهویژه در سالمندان هستند. از جمله مهمترین این اختلالات میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
الف) تنگی شریان کلیوی
در این حالت، شریان اصلی خونرسان به کلیه بهوسیله پلاک چربی یا لخته خون تنگ یا مسدود میشود. نتیجه آن، کاهش خونرسانی و تحلیل تدریجی بافت کلیه است.
ب) چرخۀ معیوب فشار خون
فشار خون بالا میتواند به عروق کلیه آسیب بزند و باعث آتروفی شود؛ از طرف دیگر، کلیه آتروفیشده هم منجر به اختلال فشار خون میشود. این چرخه معیوب اگر درمان نشود، آسیب کلیوی تشدید میشود.
ج) تصلب شرایین (سخت شدن رگها)
افزایش سن، دیابت و سیگار از عواملی هستند که باعث سفتی و تنگی شدن دیوارۀ رگها میشوند. در نتیجه، اکسیژنرسانی به کلیه کاهش مییابد و فرد دچار ایسکمی مزمن میشود (از علتهای اصلی آتروفی).
۳. انسداد مجاری ادراری
هر عاملی که باعث اختلال طولانیمدت در جریان طبیعی ادرار شود، میتواند به کلیه آسیب بزند و حتی باعث آتروفی شود. انسداد مجاری به ترتیب زیر باعث آتروفی میشود:
الف) تجمع ادرار در کلیه
انسداد ناشی از سنگ، تومور یا بزرگی پروستات باعث میشود ادرار در کلیه جمع شود و فشار داخل آن افزایش یابد.
ب) فشار فیزیکی مزمن
این فشار بهمرور بافت کلیه را تخریب میکند و اگر درمان بهموقع انجام نشود، فرد دچار آتروفی کلیه میشود.
۴. سنگ کلیه دفع نشده
سنگ کلیه هم یکی از عواملی است که بیتوجهی به آن منجر به مشکلات زیر خواهد شد:
- بزرگ شدن تدریجی سنگ: سنگهایی که دفع نمیشوند، ممکن است رشد کنند و به بافت داخلی کلیه آسیب بزنند.
- سنگهای شاخگوزنی: این سنگها فضای داخلی کلیه (کالیسها) را پر میکنند و با ایجاد انسداد و عفونتهای مکرر، یکی از علل مهم آتروفی پیشرفته کلیه محسوب میشوند.
۵. عفونتهای مکرر و مزمن
عفونتهای درماننشده یا عودکننده نقش زیادی در تخریب بافت کلیه دارند عفونت کلیه (پیلونفریت) نوعی عفونت باکتریایی است که باعث اسکار دائمی در کلیه میشود. این اسکارها جایگزین بافت سالم میشوند و بهتدریج اندازه و عملکرد کلیه را کاهش میدهند.
از بین رفتن کلیه چه علائمی دارد؟
یکی از ویژگیهای آتروفی این است که در مراحل اولیه معمولاً علامت واضحی ندارد. به همین دلیل، بسیاری از بیماران زمانی متوجه مشکل میشوند که بیماری پیشرفت کرده و کلیه بخش قابلتوجهی از عملکرد خود را از دست داده است.
علائم در مراحل پیشرفته
وقتی توان تصفیۀ کلیه کم شود و مواد زائد در بدن زیاد شوند، معمولاً علائم زیر بروز پیدا میکنند:
- تکرر ادرار بهویژه در شبها: این علامت ناشی از اختلال در تنظیم آب و املاح توسط کلیه است.
- خوابآلودگی و خستگی مداوم: این علامت به دلیل تجمع سموم در خون و اختلال در سیستم عصبی بروز میکند.
- گرفتگی عضلات: به هم خوردن تعادل الکترولیتها، بهخصوص کلسیم و پتاسیم باعث گرفتگی عضلات میشوند.
- خارش پوست: این نشانه در مراحل پیشرفته بیماری کلیوی بسیار شایع است و معمولاً بهدلیل افزایش مواد زائد در خون رخ میدهد.
- ادم (ورم) دست و پا: این اتفاقدر اثر ناتوانی کلیه در دفع مایعات اضافی رخ میدهد. این ورم معمولاً در مچ پا، ساقها و گاهی اطراف چشم دیده میشود.
- دردهای موضعی در پهلوها یا پشت: این دردها معمولاً شدید و ناگهانی نیستند و ممکن است با فعالیت یا عفونت تشدید شوند.
آتروفی یکطرفه معمولاً هیچ علامت مشخصی ندارد و همین باعث میشود بیمار سالها بدون علامت زندگی کند. در واقع آتروفی یکطرفه اغلب بهطور اتفاقی تشخیص داده میشود.
گروههای پرخطر و اهمیت آزمایشهای دورهای
اگر فردی سابقه فشار خون بالا، دیابت، عفونتهای ادراری مکرر یا مشکلات عروقی داشته باشد، حتی در صورت نداشتن علامت هم باید بهصورت دورهای تحت بررسی پزشکی قرار بگیرد. تشخیص زودهنگام، مهمترین عامل جلوگیری از پیشرفت بیماریهای کلیه محسوب میشود
تشخیص کوچک شدن کلیه
تشخیص آتروفی کلیه تنها با یک آزمایش ساده امکانپذیر نیست. پزشک برای تشخیص دقیق، علاوه بر آزمایش معمولاً از سونوگرافی یا سایر روشهای تصویربرداری هم استفاده میکند.
۱. آزمایش ادرار
آزمایش ادرار از اولین تجویزهای پزشک برای بررسی آسیب کلیوی است و در آن معمولاً فاکتورهای زیر بررسی میشوند:
- پروتئینوری (Proteinuria): وجود آلبومین در بسیاری موارد نشاندهندۀ آسیب و مشکل در عملکرد فیلترهای کلیه (گلومرولها) هستند.
- نسبت آلبومین به کراتینین (uACR): این فاکتور شاخص مهمی برای سنجش آسیب کلیوی است و مقدار نرمال آن باید کمتر از ۳۰ میلیگرم در ۱ گرم ادرار باشد. بالا بودن آن نشانۀ احتمالی آسیب مزمن کلیه است.
- تست دیپاستیک: این تست یک روش غربالگری سریع است که طی آن نوار آزمایش در تماس با ادرار تغییر رنگ میدهد و وجود پروتئین یا خون در ادرار را مشخص میکند.
۲. آزمایش خون
نتایج آزمایش خون قدرت تصفیه کلیه را ارزیابی میکند، نه اندازه آن را. از مهمترین فاکتورهای آزمایش خون میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کراتینین سرم: کراتینین مادهای زائد است که باید توسط کلیه دفع شود. افزایش آن یعنی کلیه توان دفع طبیعی خود را از دست داده است.
- نرخ فیلتراسیون گلومرولی (GFR): این فاکتور مهمترین شاخص عددی است که عملکرد کلیه را نشان میدهد:
- بیشتر از ۶۰: یعنی کلیه عملکرد قابل قبولی دارد؛
- کمتر از ۶۰: نشاندهنده بیماری مزمن کلیه (CKD) است؛
- کمتر از ۱۵: یعنی فرد دچار نارسایی کلیه شده و نیاز به دیالیز یا پیوند دارد.
نتبجۀ آزمایش GFR بهتنهایی قابل اتکا نیست
ممکن است فردی GFR پایین داشته باشد، اما هنوز اندازه کلیهاش طبیعی باشد یا برعکس؛ بنابراین این عدد همیشه باید در کنار تصویربرداری تفسیر شود. GFR کمتر از 60 باید حداقل ۳ ماه پایدار باشد تا بتوان به آن اتکا کرد.
۳. تصویربرداری
تصویربرداری نقش مهمی در تشخیص قطعی آتروفی کلیه دارد، چون تنها راه بررسی مستقیم اندازه و ساختار کلیه است. بسته به شرایط بیمار از یکی از روشهای زیر یا هر سه برای بررسی وضعیت کلیهها استفاده میشود:
- سونوگرافی کلیه: سونوگرافی معمولاً خط اول تشخیص آتروفی کلیه است. این روش ضمن اینکه اشعه ندارد، میتواند طول کلیه و ضخامت پارانشیم را مشخص کند.
- سیتیاسکن (CT Scan): هدف از این کار بررسی دقیقتر سنگ کلیه، کیستها و تومورها و انسداد مجاری است. اگر سیتیاسکن نیاز به ماده حاجب (کنتراست) داشته باشد، باید در بیماران با نارسایی کلیه با احتیاط کامل انجام شود.
- سیتی آنژیوگرافی: این روش زمانی استفاده میشود که پزشک به تنگی شریانهای کلیوی یا مشکلات عروقی مشکوک باشد. این روش دید دقیقی از وضعیت خونرسانی کلیهها به پزشک میدهد.
آیا آتروفی کلیه قابلدرمان است؟
متاسفانه آتروفی کلیه درمان نمیشود؛ اما در مواردی قابل مدیریت است. بافت از بین رفتۀ کلیه قابل بازگشت نیست؛ یعنی در آتروفی کلیه، نفرونهایی که تخریب شدهاند دوباره ساخته نمیشوند. در بسیاری از بیماران میتوان روند پیشرفت آتروفی کلیه را متوقف یا بهطور قابلتوجهی کند کرد تا از رسیدن به مرحله نارسایی کامل و دیالیز جلوگیری شود.
در مدیریت آتروفی کلیه، سه هدف زیر دنبال میشوند:
- حفظ حداکثری عملکرد باقیمانده کلیه؛
- درمان یا کنترل علت زمینهای؛
- پیشگیری از عوارض جدی مثل نارسایی کلیه و مشکلات قلبی.
۱. دارو درمانی
دارودرمانی، روش اصلی مدیریت آتروفی کلیه محسوب میشود. هدف از درمان دارویی، بازگرداندن بافت از دست رفته نیست؛ بلکه تمرکز اصلی درمان علت زمینهای بیماری و حفظ عملکرد باقیمانده کلیه است. انتخاب داروها بر اساس علت آتروفی، میزان عملکرد کلیه و بیماریهای همراه انجام میشود.
الف) کنترل فشار خون
برای کنترل فشار خون، داروهای مهارکننده سیستم تنظیم فشار خون و آب بدن یا RAAS (رنین–آنژیوتانسین–آلدوسترون) نقش مهمی دارند. این گروه از داروها شامل موارد زیر میشوند:
- مهارکنندههای آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE inhibitors)؛
- مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین (ARBs).
این داروها با کاهش فشار داخل واحدهای تصفیه کلیه (گلومرولها)، کاهش دفع پروتئین در ادرار (پروتئینوری) و کند کردن روند پیشرفت آسیب و تحلیل بافت کلیوی از کلیه محافظت میکنند.
ب) مدیریت بیماریهای مزمن کلیه
برخی داروهای جدید روند افت عملکرد کلیه را کند می کنند. از جمله این داروها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مهارکنندههای SGLT2: این داروها در ابتدا برای درمان دیابت معرفی شدند، اما مطالعات معتبر نشان دادهاند که میتوانند حتی در بیماران غیردیابتی نیز سرعت پیشرفت بیماری کلیوی را کاهش دهند و از بافت کلیه محافظت کنند.
- داروهای nsMRA: این گروه دارویی با کاهش التهاب و فیبروز (سفتی و اسکار بافت کلیه)، نقش مکملی در محافظت از کلیه دارند و معمولاً در بیماران منتخب، همراه با سایر داروهای محافظ کلیه استفاده میشوند.
درصورتیکه آتروفی کلیه با عفونت ادراری فعال یا عودکننده همراه باشد، درمان عفونت باید سریعاً شروع شود. زیرا تأخیر در درمان میتواند باعث ایجاد اسکار دائمی جدید در بافت کلیه شود و روند آتروفی را تشدید کند.
۲. دیالیز
دیالیز زمانی ضرورت پیدا میکند که آتروفی کلیه دوطرفه باشد، عملکرد کلیه به کمتر از ۱۵ درصد رسیده باشد و کلیهها دیگر توان دفع سموم و مایعات اضافی را نداشته باشند.
دیالیز بهصورت مکانیکی خون را تصفیه و مواد زائد، سموم و آب اضافی را از بدن خارج میکند. دیالیز جایگزین موقت عملکرد کلیه است و درمان قطعی نارسایی محسوب نمیشود.
۳. پیوند کلیه
در آتروفی دو طرفه و پیشرفته پیوند کلیه بهترین و قطعیترین گزینه است. پیوند کلیه نسبت به دیالیز مزایای بیشتری دارد که از جمله آنها میتوان به طول عمر بیشتر، کیفیت زندگی بالاتر، محدودیت غذایی و زمانی کمتر و بازگشت نسبی به زندگی عادی اشاره کرد.
طول عمر کلیۀ پیوندی
طول عمر کلیه پیوندی اگر از اهداکنندۀ زنده باشد، بهطور متوسط حدود ۲۰ سال و اگر از اهداکنندۀ دچار مرگمغزی باشد، بهطور متوسط حدود ۱۲ سال است.
پیشگیری از عوارض و خطرات آتروفی؛ زندگی با یک کلیه
وقتی فرد دچار آتروفی کلیه میشود (چه یکطرفه و چه دوطرفه)، مهمترین اصل محافظت از عملکرد باقیمانده کلیه است. هرگونه آسیب جدید به کلیه میتواند بیمار را یک قدم به نارسایی کامل نزدیکتر کند. به همین دلیل، پیشگیری در این مرحله بهاندازه درمان اهمیت دارد. در ادامه بیشتر به این موضوع خواهیم پرداخت.
۱. رژیم غذایی برای آتروفی کلیه
رژیم غذایی کسانی که دچار آتروفی کلیه شدهاند، باید بهگونهای باشد که فشار روی کلیه کاهش یابد. در این راستا به نکات زیر توجه کنید:
الف) مصرف متعادل پروتئینهای سبک
مصرف زیاد پروتئین باعث افزایش مواد زائد نیتروژنی میشود و کلیه را وادار به کار بیشتر میکند. علاوهبرآن، انتخاب نوع پروتئین نیز مهم است؛ سعی کنید مصرف گوشت قرمز را کاهش دهید و بهجای آن از منابع پروتئینی سبکتر مثل سفیده تخممرغ و ماهی استفاده کنید.
ب) کنترل فسفر در خون
افزایش فسفر در خون باعث رسوب کلسیم در عروق، آسیب استخوانها و تشدید بیماری کلیوی میشود. اگر در نتیجۀ آزمایش خون شما مقدار فسفر غیرطبیعی بود، بهتر است مصرف خوراکیهایی مانند لبنیات پرچرب، نوشابهها و غذاهای فرآوریشده و صنعتی را کاهش دهید.
ج) کنترل پتاسیم خون
افزایش پتاسیم خون خطر اختلالات قلبی جدی را افزایش میدهد. اگر در نتیجۀ آزمایش خون شما مقدار پتاسیم غیرطبیعی بود، باید مصرف برخی مواد غذایی مثل موز، پرتقال، سیبزمینی و گوجهفرنگی را کاهش دهید.
د) کاهش مصرف نمک
نمک زیاد ضمن اینکه فشار خون را بالا میبرد، باعث احتباس مایعات و ادم (ورم) میشود و آسیب کلیه را بیشتر میکند.
۲. احتیاط در ورزش و فعالیتهای بدنی
اگرچه فعالیت بدنی و ورزش برای بیماران کلیوی مفید است، اما نوع ورزش هم اهمیت زیادی دارد؛ بنابراین کسانی که دچار آتروفی کلیه شدهاند، باید این قانون طلایی را به خاطر بسپارند: ورزشهای تماسی خشن ممنوع.
- ورزشهای ممنوع: در ورزشهایی مثل کشتی، فوتبال، هاکی و ورزشهای رزمی، خطر ضربدیدگی پهلوها و کلیهها وجود دارد. توجه کنید که حتی یک ضربه شدید میتواند عملکرد تنها کلیه فعال را به خطر بیندازد.
- ورزشهای پرخطر: ورزشهایی مثل اسبسواری و صخرهنوردی ممنوع نیستند؛ ولی ریسک بالایی دارند.
- ورزشهای ایمن: پیادهروی منظم، دوچرخهسواری سبک، شنا (در محیط ایمن) و تمرینات کششی و هوازی ملایم ضمن اینکه گردش خون را بهبود میدهند، فشار خون را کنترل میکنند و به سلامت کلیهها هم کمک میکنند.
پیشگیری از آتروفی کلیه
پیشگیری صددرصدی از آتروفی کلیه همیشه ممکن نیست؛ بهخصوص در موارد ژنتیکی یا مادرزادی. با این حال، در اغلب موارد میتوان خطر بروز یا پیشرفت کوچک شدن کلیه را بهطور قابلتوجهی کاهش داد. از مهمترین راهکارهای پیشگیری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. کنترل بیماریهای زمینهای
دیابت و فشار خون بالا، دو عامل اصلی آسیب تدریجی عروق کلیه هستند؛ بنابراین لازم است قند خون و فشار خون کنترل کنید تا از تخریب عروق کلیوی جلوگیری میکند تحلیل بافت کلیه پیشگیری کنید.
۲. پرهیز از مصرف خودسرانه دارو
مصرف طولانیمدت و خودسرانه مسکنهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (NSAIDs) مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و ژلوفن میتواند به بافت کلیه آسیب بزند؛ بهخصوص در سالمندان یا افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای این موضوع اهمیت بیشتری دارد.
۳. غربالگری منظم
انجام آزمایش سالانۀ خون و ادرار در بیماران دیابتی، افراد مبتلا به فشار خون، سالمندان و افراد دارای سابقه خانوادگی بیماریهای کلیوی الزامی است. این بررسیها موجب شناسایی زودهنگام اختلال عملکرد کلیه می شود؛ یعنی پیش از شروع آتروفی.
۴. اصلاح سبک زندگی
سبک زندگی نقش مستقیمی در سلامت کلیه دارد؛ بنابراین لازم است به نکات زیر توجه کنید:
سیگار را ترک کنید، چون سیگار کشیدن باعث کاهش جریان خون و تشدید آسیب عروقی کلیه میشود.
۵. مصرف نوشیدنیهای الکلی را کاهش دهید.
مراقب وزن خود باشید و سعی کنید فعالیت بدنی منظمی داشته باشید.
آب کافی بنوشید. کمآبی مزمن میتواند زمینهساز تشکیل سنگ کلیه، انسداد مجاری ادراری و آسیب تدریجی به کلیه شود.
سخن پایانی
آتروفی کلیه یا کوچک شدن کلیه به معنای تحلیل رفتن تدریجی بافت کلیه است. این اتفاق معمولاً تدریجی و در اثر بیماریهای زمینهای مانند دیابت، فشار خون، انسداد ادراری یا عفونتهای مزمن رخ میدهد. این بیماری معمولاً در مراحل اولیه بیعلامت است، اما در صورت پیشرفت میتواند به نارسایی کلیه منجر شود.
البته، آتروفی کلیه الزاماً به معنای دیالیز یا پایان زندگی نیست. تشخیص زودهنگام و مدیریت صحیح بیماریهای زمینهای باعث میشود که اغلب بیماران سالها زندگی بیدردسری داشته باشند. لازم به ذکر است که دیالیز و پیوند کلیه تنها زمانی الزامی هستند که آتروفی دو طرفه باشد و نارسایی کلیه به مراحل نهایی رسیده باشد.
نکته پایانی اینکه پیگیری منظم و مراقبت اصولی، قدرتمندترین ابزار برای حفظ سلامت کلیهها هستند و با اقدام بهموقع میتوان بیماری را کنترل و از بروز عوارض جدی پیشگیری کرد.
